चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 15

ద్రాక్ష, తిప్పతీగె, సుగంధిపాల, సడాప, తెల్లగల్లేరు వీటితో సమభాగముగ కాచినకషాయమునందు బెల్లమునుకలిపి సేవించిన నది వాతజ్వరములను మొదలంటునట్లు అణచివేయును. ద్రాక్ష, తిప్పతీగె, వట్టివేర్లు, కలుక్రానుగ వీటినివేసి కాచినకషాయములో మంచిబెల్లమును గలిపి త్రాగిన వాతజ్వరము నశించిపోవును. తిప్పతీగె వీటిని యంత్రములోనుంచి మర్దించి, వీటినుండితీయఁబడిన రసమునందు బెల్లమును కలిపి త్రాగినయెడల తత్క్షణమే వాతప్రకోపమువలనఁ బుట్టిన జ్వరమును నశింపఁజేయును.

[పిత్తజ్వరచికిత్సలు; కళింగాదికషాయము; తిక్తాదిచూర్ణము; గూడూచీక్వాథము; పటోలాదిగుటికలు; దూలగొండిస్వరసము; త్రాయమాణాదిక్వాథములు, మృద్వీకాదికషాయములు, పర్పటకక్వాథము; శుంఠ్యాదికషాయము; ద్రాక్షాదికషాయము.]

శ్లో. కళింగం కట్ఫలం ముస్తం పాఠాం తిక్తకరోహిణీమ్, పక్వం సశర్కరం పీతం పాచనం పైత్తికే జ్వరే. 80.
సక్షౌద్రం పాచనం పైత్తే తిక్తాబ్దేన్ద్రయవైః కృతమ్, లోధ్రోత్పలామృతా పద్మశారివాణాం సశర్కరః. 81.
క్వాథః పిత్తజ్వరం హన్యాదథవా పర్పటోద్భవః, *
$^1$పటోలేన్ద్రయవక్వాథో మధునా మధురీకృతః. 82.
తీవ్రపిత్తజ్వరామర్దీ పానాత్తృష్ణాదాహనాశనః,
దురాలభా పర్పటక ప్రియంగు ధ్వనింబవాసా కటురోహిణీనామ్,
జలం పిబేచ్ఛర్కరయావగాఢం, తృష్ణాస్రపిత్తజ్వరదాహయుక్తః. 83.
త్రాయమాణాం చ మధుకం పిప్పలీమూల మేవచ,
కిరాతతిక్తం ముస్తం మధుకం సవిభీతకమ్. 84.
సశర్కరం పీతమేతత్పిత్తజ్వర$^2$నిబర్హణం,
మృద్వీకా మధుకం నింబం కటుకా రోహిణీసమా. 85.
అవశ్యాయశీతం పక్వమేతత్పిత్తజ్వరాపహమ్,
ఏకః పర్పటక శ్శీతఃపిత్తజ్వరం వినాశనః. 86.
కింపున ర్యది యుజ్యేత చందనోదీచ్యనాగరైః,
విశ్వాంబుపర్పటోశీరఘనచందనసా

---

* [గూడూచీపద్మ లోధ్రాణాం శారిబోత్పలయో స్తథా, శర్కరామధురః క్వాథః శీతః పిత్తజ్వరాపహారీ.] ఈశ్లోకము కొన్నిప్రతులలో నున్నది. తిప్పతీగెకమలములు, లొద్దుగచెక్క వీటితోగాని, సుగంధిపాలకలువలు వీటితోగాని సమభాగముగ కషాయముగాచి చెక్కరవైచిచల్లార్చి త్రాగిన పిత్తజ్వరములు హరించునని దీనిభావము. ఇది సుశ్రుతములో నున్నది.

$^1$ 'పటోల యవనిష్క్వాథ'. $^2$ 'వినాశకమ్' అని పాఠాంతరములు,