चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

16 చక్రదత్త — ౧. జ్వరాధికారము.

ధితం. 87. దద్యాత్సుశీతలం వారి తృట్ ఛర్ది జ్వరదాహనుత్, పర్పటా
మృతధాత్రీణాం క్వాథః పిత్తజ్వరాపహః. 88. ద్రాక్షారగ్వధయోశ్చాపి
కాశ్యర్య శ్చాథవాపునః. 89. ద్రాక్షాభయా పర్పటకాబ్దతిక్తా క్వాథం
ససమ్యాకఫలం విదధ్యాత్, ప్రలాపమూర్ఛా భ్రమదాహ శోష
తృష్ణాన్వితే పిత్తభవే జ్వరే తు. 90.

పిత్తజ్వరముకు చేయవలసిన చికిత్స.—కోడిసెవిత్తనాలు, నేలగుమ్ముడు, తుంగముస్త, చేదుపొట్ల, అగరుశొంతి, కటుకరోహిణి వీటిని సమముగా నీటిలో వైచి చక్కగాకాచి శర్కరనువైచి పిత్తజ్వరముగలవారి కీయవలయును. ఇది పిత్తజ్వరమునకు చేయఁదగిన పాచనము. చేదుపొట్ల, తుంగగడ్డలు, కోడిసెపాలవిత్తులు వీనిచేతఁ చేయఁబడిన పాచనమునందు తేనెకలిపి వాడవలయును. లొద్దుగు, నల్లకలువ, తిప్పతీగ, కమలములు, సుగంధిపాల వీట్ల సమభాగములతోఁ జేయఁబడిన కషాయమునందు చక్కెరనుకలిపి త్రాగిన పిత్తజ్వరమును నశింపఁ జేయును. పర్పాటకముతోఁ జేయఁబడిన కషాయమైనను పిత్తజ్వరములను పోఁగొట్టఁగలుగును. చేతిపొట్ల, యవలు వీటితో కాచఁబడినకషాయమునందు తేనెను కలిపి తీపిగలిగించి త్రాగినయెడల అతీతీవ్రముగా వచ్చిన పిత్తజ్వరములైనను నశించిపోవును. ఈకషాయము త్రాగినంతనే అతిదాహము మున్నగు నవగుణములును నశించిపోవును.

దూలగొండి, పర్పాటకము, ప్రేంకణపుచెక్క, నేలవేము, అడ్డసరము, కటుకరోహిణి వీటితోసిద్ధముచేసిన స్వరసమునందు శర్కరను మిశ్రముచేసి త్రాగి యెడల విదాహము, చెమట, పిత్తజ్వరమును నశించిపోఁగలవు. కలుక్రానుగ, మధుకము, మోడి, వాయువిడంగము, చేదుపొట్ల, ముస్త, తుంగముస్తలు, విష్ణుపువ్వు, తాడికాయ దీనితో సమభాగముగ పక్వముచేయఁబడిన కషాయమునందు చక్కెరను కలిపి త్రాగిన పిత్తజ్వరములు నశించి పోఁగలుగును.

ద్రాక్ష, యష్టిమధుకము, వేపవేళ్లు, లేక వేపచెక్క, కటుకరోహిణి వీనినిసమాన భాగములను తీసికొని మంచునీటిచే పాకమునుచేసి త్రాగించిన పిత్తజ్వరము లణగిపోవును. ఇదియే పిత్తజ్వరములకు పాచనము లేనిచో కేవల మొక్కపర్పాటకమే పిత్తజ్వరములనణంచుటలో నుత్తమముగాఁ బనిచేయగలదు. ఇది ఎఱ్ఱగండపుపొడి, కురువేరు, శొంతి మున్నగువానితో గూడినచో నిఁక దాని ప్రభావము చెప్పుటకు నేవియిగునా? అనఁగా నత్యంత ముత్తమ మనుట.

శొంతి, కురువేరు, పర్పాటకము, వట్టివేరు, తుంగగడ్డలు, ఎఱ్ఱగంధపుపొడి వీనిచేత సమభాగముగా సిద్ధముచేయఁబడిన చల్లనియుదకము దప్పి, ఛర్ది విదాహముగల