चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 401

దూర్వాఘృతము.

శ్లో. దూర్వాస్వరససిద్ధం వా తైలం కంపిల్లకేన వా ।
దార్వీత్వచశ్చ కల్కేన ప్రధానం రోపణం వ్రణే ॥ 92 ॥
యేనైవ విధినా తైలం ఘృతం తేనైవ సాధయేత్ ।
రక్తపిత్తోత్తరం జ్ఞాత్వా సర్పి శ్చే వావపాచయేత్ ॥ 93 ॥

తాత్పర్యం: దూర్వారసములో సిద్ధముచేసినతైలము గాని కాంపిల్లకములో సిద్ధముచేసిన తైలము గాని మ్రానిపసపు తాలికాకల్కములతో నైన తైలము గాని గాయములను మాన్పును.

---

మంజిష్ఠాఘృతము.

శ్లో. మంజిష్ఠాం చందనం మూర్వాం పిష్ట్వా సర్పి ర్విపాచయేత్ ।
సర్వేషా మగ్నిదగ్ధానా మేత ద్రోపణ మిష్యతే ॥ 94 ॥

తాత్పర్యం: మంజిష్ఠ చందనము చాగఫలము వీటిని నూరి నేతిలోవైచి పక్వము చేసి అన్ని విధములగు దగ్ధవ్రణములకును రోపణ చేయవలయును.

---

పాటలీతైలము.

శ్లో. సిద్ధం కషాయకల్కాభ్యాం పాటల్యాః కటుతైలకం ।
దగ్ధవ్రణరుజాస్రావ దాహవిస్ఫోటనాశనమ్ ॥ 95 ॥

తాత్పర్యం: పాటలీకషాయముల కల్కముతో సిద్ధముచేసినతైలము దగ్ధవ్రణములబాధను స్రావము నున్సగు వాటిని పోగొట్టును.

---

చందనతైలము.

శ్లో. చందనం ఘటశుంగం చ మంజిష్ఠామధుకం తథా ।
ప్రపౌండరీకం మూర్వాం చ పతంగం ధాతకీ తథా ॥ 96 ॥
ఏభి స్తైలం విపక్తవ్యం సర్పిఃక్షీరసమన్వితమ్ ।
అగ్నిదగ్ధవ్రణే హ్యేతం మ్రుక్షణ ద్రోపణం పరమ్ ॥ 97 ॥

తాత్పర్యం: మంచిగంధము మట్టియిగుళ్లు మంజిష్ఠము మధుకము కమలములు చాగఫలము రక్తచందనము తేలకాయలు నెయ్యి పాలు వీటితో తైలమును పక్వముఁ జేసి దగ్ధవ్రణములకు రుద్దవలయును.

51

---

देवनागरी-प्रतिलिप्यन्तरम् (Sanskrit in Devanagari)

दूर्वाघृतम्

दूर्वास्वरससिद्धं वा तैलं कम्पिल्लकेन वा ।
दार्वीत्वचश्च कल्केन प्रधानं रोपणं व्रणे ॥ ९२ ॥
येनैव विधिना तैलं घृतं तेनैव साधयेत् ।
रक्तपित्तोत्तरं ज्ञात्वा सर्पिश्चैवावपाचयेत् ॥ ९३ ॥

मञ्जिष्ठाघृतम्

मञ्जिष्ठां चन्दनं मूर्वां पिष्ट्वा सर्पिर्विपाचयेत् ।
सर्वेषामग्निदग्धानामेतद्रोपणमिष्यते ॥ ९४ ॥

पाटलीतैलम्

सिद्धं कषायकल्काभ्यां पाटल्याः कटुतैलकम् ।
दग्धव्रणरुजास्रावदाहविस्फोटनाशनम् ॥ ९५ ॥

चन्दनतैलम्

चन्दनं वटशुङ्गं च मञ्जिष्ठामधुकं तथा ।
प्रपौण्डरीकं मूर्वां च पतङ्गं धातकीं तथा ॥ ९६ ॥
एभिस्तैलं विपक्तव्यं सर्पिःक्षीरसमन्वितम् ।
अग्निदग्धव्रणे ह्येतन्मृक्षणं रोपणं परम् ॥ ९७ ॥