चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. ४३७

श्वैत्र శస్యస్తే, త్రిఫలాం క్షౌద్రసహితాం పిబేద్వా నవకార్షికాం. २. విసర్పొక్త మమృతాది భిష గత్రాపియోజయేత్, సితాం మధుకసం- యుక్తాం గుడ మామలకై స్సహ. ३. సగుడం దీప్యకం యస్తు ఖాదే- త్పథ్యాన్నభు న్నరః, తస్య నశ్యతి సప్తాహా దుదర్దః సర్వదేహజః. ४. సిద్ధార్థరజనీకల్కైః ప్రపున్నాడతిలై స్సహ, కటుతైలేన సంమిశ్ర మేత- దుద్వర్తనం హితం. ५. దూర్వానిశాయుతో లేపః కచ్ఛూపామావినా- శనః, క్రిమిద్రుహర శ్చైవ శీతపిత్తహరః పరః. ६. అగ్నిమంథభవం మూలం పిష్టం పీతం చ సర్పిషా, శీతపిత్తోదర్దకోఠా న్సప్తాహా దేవ నా- శయేత్. ७. కుష్ఠోక్తం చ క్రమం కుర్యా దమ్లపిత్తఘ్న మేవ చ, ఉద- ర్దోక్తాం క్రియాం చాపి కోఠరోగేశమాసతః. ८. సర్పిః పీత్వా మహా- తిక్తం కార్యం శోణితమోక్షణం.

ఆవనూనెతో తలంటికొని వేడినీళ్లు పోసికొని వాంతులను చేయవలయును. త్రిఫలాదులతో విరేచనము చేయించుట మంచిది. లేనిచో త్రిఫలములను తేనెనైనను త్రాగవలయును. విసర్పికి చెప్పిన అమృతాదియోగముల నిందునవలంబింపవలయును. మధుకము చక్కెరతోగాని ఉసిరికను బెల్లముతో గాని తినవలయును. గుడసహితమగు అజమోదను సేవించిన ఉదర్దము నశించును. దూర్వలను పసుపును నూరి లేపన చేసినచో కచ్ఛు దద్రువు పామ నశించును. అరణివేళ్లను నూరికొని నేతితో త్రాగిన శీతపిత్తాదులు ఏడుగు జాలలో నశించును. కుష్ఠుకు చెప్పిన చికిత్సలను ఆమపిత్తమును పోగొట్టెడి చికిత్సలను విస్తారముగా కోఠరోగమునందు చేయవలయును. మహాతక్తమును త్రాగి రక్తస్రావణమును చేయుటయును మంచిది.

❧ నింబపత్ర సేవనాదులు. ❧

శ్లో. నింబస్య పత్రాణి సదా ఘృతేన ధాత్రీవిమిశ్రాణ్యథ వాప యుంజ్యాత్. ९. విస్ఫోటకోఠక్షతశీతపిత్తం కండ్వస్రపిత్తం సహసాఁ చ జహ్యాత్, క్షారసింధూత్థతైలై శ్చ గాత్రాభ్యంగం ప్రయోజయేత్ .१०. గంభారికాఫలం పక్వం శుష్క ముత్స్వేదితం పునః, క్షీరేణ శీతపిత్త- ఘ్నం ఖాదితం పథ్యసేవినా. ११. తైలోద్వర్తనయోగేన యోజ్య ఏలాదికో గణః, శుష్క మూలకయూషేణ కౌలుత్థేన రసేన వా. १२. భోజనం సర్వదా కార్యం లావ తిత్తిరిజేన వా, శీతలా న్యన్నపానాని

---

देवनागरी लिप्यन्तरणम् (Devanagari Transliteration)

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ४३७

श्वैत्र शस्यस्ते, त्रिफलां क्षौद्रसहितां पिबेद्वा नवकार्षिकां. २.
विसर्पोक्त ममृतादि भिष गत्रापि योजयेत्, सितां मधुकसं-
युक्तां गुड मामलकै स्सह. ३. सगुडं दीप्यकं यस्तु खादे-
त्पथ्यान्नभु न्नरः, तस्य नश्यति सप्ताहा दुदर्दः सर्वदेहजः. ४.
सिद्धार्थरजनीकल्कैः प्रपुन्नाडतिलै स्सह, कटुतैलेन संमिश्र मेत-
दुद्वर्तनं हितं. ५. दूर्वानिशायुतो लेपः कच्छूपामाविना-
शनः, क्रिमिद्रुहर श्चैव शीतपित्तहरः परः. ६. अग्निमन्थभवं
मूलं पिष्टं पीतं च सर्पिषा, शीतपित्तोदर्दकोठा न्सप्ताहा देव ना-
शयेत्. ७. कुष्ठोक्तं च क्रमं कुर्या दम्लपित्तघ्न मेव च, उद-
र्दोक्तां क्रियां चापि कोठरोगे समासतः. ८. सर्पिः पीत्वा महा-
तिक्तं कार्यं शोणितमोक्षणं.

आवनूनेतो तलंटिकौनि वेडिनीळ्ळु पोसिकौनि वांतुलनु चेयवलयुनु. त्रिफलादुलतो विरेचनमु चेयिंचुट मंचिदि. लेनिचो त्रिफलमुलनु तेनेनैननु त्रागवलयुनु. विसर्पिकि चेप्पिन अमृतादियोगमुल निंदुनवलंबिंपवलयुनु. मधुकमु चक्केरतो गानि उसिरिकनु बेल्लमुतो गानि तिनवलयुनु. गुडसहितमगु अजमोदनु सेविंचिन उदर्दमु नशिंचुनु. दूर्वलनु पसुपुनु नूरि लेपन चेसिनचो कच्छु दद्रुवु पाम नशिंचुनु. अरणिवेळ्लनु नूरिकौनि नेतिनो त्रागिन शीतपित्तादुलु एडु रोजुललो नशिंचुनु. कुष्ठुकु चेप्पिन चिकित्सलनु आमपित्तमुनु पोगौट्टेडि चिकित्सलनु विस्तारमुगा कोठरोगमुनंदु चेयवलयुनु. महातिक्तमुनु त्रागि रक्तस्रावणमुनु चेयुटयुनु मंचिदि.

❧ निंबपत्र सेवनादुलु. ❧

श्लो. निंबस्य पत्राणि सदा घृतेन धात्रीविमिश्राण्यथ वाप
युंज्यात्. ९. विस्फोटकोठक्षतशीतपित्तं कंड्वस्रपित्तं सहसाँ च
जह्यात्, क्षारसिंधूत्थतैलै श्च गात्राभ्यंगं प्रयोजयेत् .१०.
गंभारिकाफलं पक्वं शुष्क मुत्स्वेदितं पुनः, क्षीरेण शीतपित्त-
घ्नं खादितं पथ्यसेविना. ११. तैलोद्वर्तनयोगेन योज्य
एलादिको गणः, शुष्क मूलकयूषेण कौलुत्थेन रसेन वा. १२.
भोजनं सर्वदा कार्यं लाव तित्तिरिजेन वा, शीतला न्यन्नपानानि