चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 597

మత్స్యా అదోషలా స్థూలసద్గుణా గ్రాహ్యకాః, మద్గురారోహిత శకులా దగ్ధాః పలలా న్న నా శూనాః. 111. శృంగాటక ఫలకేశరు కదళీఫల తాల నారికేళాది, అన్య దపి యచ్చ వృష్యం మధురం పనసాదికం జ్యాయః. 112. కేజక తాడకరీరాన్ వార్తాకు పటోల ఫల దలసమ కాన్, ముద్గమసూరేక్షురసాన్ శంసంతి నిరామిషే ష్వేతాన్. 113. శాకం ప్ర హేయ మఖిలం స్తోకం రుచయే తు వాస్తుకం దద్యాత్, విహితనిషిద్ధా దన్య న్మధ్యమకోటిస్థితం విద్యాత్. 114. తప్తదుగ్ధాను పానం ప్రాయ స్సాగయతి బద్ధకోష్ఠస్య, అనుపతి మంబు యద్వా కోమ లఫలనారికేరస్య. 115.

మొదలపాలనుత్రాగి నిర్మలమును క్లిన్నమునైనవరియన్నమును నేతితో తినవలయు ను. పక్షిమాంసములతోను చేర్చుకొనవలయును. ఊషరములు భూచరములు నగు మేక ఇట్టియున్నగువానిమాంసమును జలచరములలో మత్స్యములకంటె తఱుచు మంచిది. మాంసము దొరకనిచో దోషరహితములు నుత్తమగుణాకారకములు నగు మత్స్యముల ను గ్రహింపవచ్చును. శృంగాటకఫలము కసేరు కదళీఫలము తాటిపండు కొబ్బరి కాయమున్నగు వృష్యపదార్థములను మధురములగు పనసాదులను సేవింపవలయును. క్రమకము తాడఫలము అడ్డసరంవంకాయ పొట్ల మున్నగు మాంసభక్షకులు కానివారికి హితకరములు. విహితనిషిద్ధములకంటే నితరములను మధ్యమములుగా గ్రహింపవలయు ను. కాచినపాలను త్రాగినను కోమలమగు నారికేళోదకములను త్రాగినను బద్ధకోష్ఠము లు నశించును.

---

౼ అభ్రక సేవనమునందు హ్రాసవృద్ధిరీతులు. ౼

శ్లో. యస్య న తథా సరతి సయవక్షారం జలం పిబేత్కోష్ణం,
కోష్ఠం త్రిఫలాక్వాథసనాథం క్షారం తతో ౭ప్యధికం. 116.

త్రీణి దినాని సమం స్యాదహ్నా చతుర్థే తు వర్ధయే త్క్రమశః,
యావ చ్చాష్టమ మాసం న వర్ధయే త్త్వనరితో ౭ప్యధికం. 117.

అణౌ రక్తి ద్వితయం ద్వితీయవృద్ధౌ తు రక్తికాత్రితయం,
రక్తిపంచకపంచక మత ఊర్ధ్వం వర్ధయే న్నియతం. 118.

వాత్సరికకల్పసతే ది నాని యావంతి వర్ధితం ప్రథమం,
తావంతి వర్షశేషే ప్రతిలోమం హ్రాసయే త్తదయః. 119.

తే ష్వష్టమాసకేషు ప్రాతర్భాక్షత్రయం సమశ్నీయాత్, సాయం

---

देवनागरी लिप्यन्तरणम् (Devanagari Transliteration)

आन्ध्रतात्पर्यसहितमु. ५९७

मत्स्या अदोषला स्थूलसद्गुणा ग्राह्यकाः, मद्गुरारोहित शकुला दग्धाः पलला न्न ना शूनाः. १११. शृङ्गाटक फलकेशरु कदळीफल ताल नारिकेळादि, अन्य दपि यच्च वृष्यं मधुरं पनसादिकं ज्यायः. ११२. केजक ताडकरीरान् वार्त्ताकु पटोल फल दलसम कान्, मुद्गमसूरेक्षुरसान् शंसन्ति निरामिषे ष्चेतान्. ११३. शाकं प्र हेय मखिलं स्तोकं रुचये तु वास्तु कं दद्यात्, विहितनिषिद्धा दन्य न्मध्यमकोटिस्थितं विद्यात्. ११४. तप्तदुग्धानु पानं प्राय स्त्यागयति बद्धकोष्ठस्य, अनुपत्ति मम्बु यद्वा कोम लफलनारिकेरस्य. ११५.

मोदलपालनुत्रागि निर्मलमुनु क्लिन्नमुनैनवरियन्नमुनु नेतीतो तिनवलयु नु. पक्षिमांसमुलतोनु चेर्चुकोनवलयुनु. ऊषरमुलु भूचरमुलु नगु मेक इट्टियुन्नगुवानिमांसमुनु जलचरमुललो मत्स्यमुलकंटे तऴुचु मंचिदि. मांसमु दॊरकनिचो दोषरहितमुलु नुत्तमगुणाकारक मुलु नगु मत्स्यमुल नु ग्रहिंपवच्चुनु. शृङ्गाटकफलमु कसेरु कदळीफलमु ताटिपांडु कॊब्बरि कायमन्नगु वृष्यपदार्थमुलनु मधुरमुलगु पनसादुलनु सेविंपवलयुनु. क्रमकमु ताडफलमु अड्डसरंवंकाय पोट्ल मुन्नगु मांसभक्षकुलु कानिवारिकि हितकरमुलु. विहितनिषिद्धमुलकंटे नितरमुलनु मध्यममुलुगा ग्रहिंपवलयु नु. काचिनपालनु त्रागिननु कोमलमगु नारिकेळोदकमुलनु त्रागिननु बद्धकोष्ठमु लु नशिंचुनु.

---

౼ अभ्रक सेवनमुनन्दु ह्रासवृद्धिरीतुलु. ౼

श्लो. यस्य न तथा सरति सयवक्षारं जलं पिबेत्कोष्ठ्णं,
कोष्ठं त्रिफलाक्वाथसनाथं क्षारं ततो ऽप्यधिकं. ११६.

त्रीणि दिनानि समं स्यादह्ना चतुर्थे तु वर्धये त्क्रमशः,
याव च्चाष्टम मासं न वर्धये त्त्वनरितो ऽप्यधिकं. ११७.

अणौ रक्ति द्वितयं द्वितीयवृद्धौ तु रक्तिकात्रितयं,
रक्तिपंचकपंचक मत ऊर्ध्वं वर्धये न्नियतं. ११८.

वात्सरिककल्पसते दि नानि यावन्ति वर्धितं प्रथमं,
तावन्ति वर्षशेषे प्रतिलोमं ह्रासये त्तदयः. ११९.

ते ष्त्वष्टमासकेषु प्रातर्भाक्षत्रयं समश्नीयात्, सायं