चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. ५७

బలముగల యతిసారరోగికి లంఘన మొక్కటిదక్క యితర మౌషధమే లేదు. అలంఘనము, పెఱిగినదోషముల గుంపును నశింపఁజేయఁగలదు. ఆహారమును పక్వము గూడ చేయఁగలదు. కురువేరు, శొంఠి వీటిరసము, తుంగముస్తలు, పర్పాటకము వీటి కషాయముగాని లేకున్న తుంగముస్తలు, కురువేరు వీటితోఁ గాచిననీటిని గాని యిచ్చిన యెడల దాహము తగ్గిపోవును.

భోజనసమయములయందు ఆకలిగొన్నవానికి లఘువగు ఆహారమును ఇవ్వవలయును. ఔషధములచేత సిద్ధముచేయబడిన పానకమును గాని, ధaniyamulu పేలపిండిని గాని యిచ్చినయెడల అతిసారవ్యాధి నివృత్తించి హిత మగును.

వడయంఁగట్టిన మజ్జిగ గాని, పానకముగాని, మసూర్ధాన్యములగంజిగాని, హితకరము అగును. భారముగాను, తీక్ష్ణముగాను ఉండవలె గట్టిగాను ఉండునట్లు చేయఁబడిన లాజాసత్తు లేహ్యము అను పదార్థము శీఘ్రముగా జీర్ణింపఁజేయును.

[బృహచ్ఛాలపర్ణీ చూర్ణము; లఘుశాలిపర్ణీ క్వాథము; అతిసారాపథ్యములు; ధాన్యపంచకము; పంచమూల్యాదిక్వాథములు; ధాన్యాకాదియోగములు; చికిత్సానర్హతలు; స్తంభనాద్యౌషధనిషేధములు; పాచనాషధనిషేధములు; సుఖవిరేచన క్రియ మొదలగునవి.]

---

संस्कृत श्लोकाः (Devanagari)

श्लो. शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहती कण्टकारिका ॥ ९ ॥
बला श्वदंष्ट्रा बिल्वानि पाठानगरधान्यकम् ।
एतदाहारसंयोगे हितं सर्वातिसारिणाम् ॥ १० ॥

शालिपर्णीबलाबिल्वैः पृश्निपर्ण्या च साधिता ।
दाडिमाम्ला हिताः पेयाः पित्तश्लेष्मातिसारिणाम् ॥ ११ ॥

वातपित्ते पञ्चमूल्या कफे तु पञ्चकोलकैः ।
यवागूमूपभुञ्जानो नानु व्यञ्जनमाचरेत् ॥ १२ ॥

शाकमांसफलैर्युक्ता यवाग्वोऽम्लाश्च दुर्जराः ।
धान्यपञ्चकसंसिद्धो धानविष्किरतोऽथवा ॥ १३ ॥

आहारो भिषजो योज्यो वातश्लेष्मातिसारिणाम् ।
वातपित्ते पञ्चमूल्या कफे वा पञ्चकोलकैः ॥ १४ ॥

धान्योदीच्यशृतं तोयं तृष्णादाहातिसारनुत् ।
आभ्यामेव सपाठाभ्यां सिद्धमाहारमाचरेत् ॥ १५ ॥

दोषाः संनिचिता यस्य पिष्टाहारविमूर्च्छिताः ।
अतिसाराय कल्पन्ते भूयस्तान् संप्रवर्तयेत् ॥ १६ ॥

न तु संग्रहणं दद्यात्पूर्वमामातिसारिणे ।
दोषा ह्युदावध्यमाना जनयन्त्यामयान्बहून् ॥ १७ ॥

शोथपाण्ड्वामयप्लीह कुष्ठगुल्मोदरज्व...