चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

58 చక్రదత్త—3. అతిసారాధికారము.

రాన్, దండకాలసకాధ్మానా౯ గ్రహణ్యారోగదాం స్తథా. 18. క్షీణ ధాతు బలార్తస్య బహుదోషోఽతినిస్రృతః, ఆమోపి స్తంభనీయ స్స్యాత్ పాచనా న్తరణం భవేత్. 19. స్తోకం స్తోకం విబంధంవా సశూ లం యోఽతిసార్యతే, అభయాపిప్పలీకల్కైః సుఖోష్ణై స్తం విరే చయేత్. 20.

ముయ్యాకుపొన్న, కోలపొన్న, పెద్దములక, చిన్నములక, ముత్తవపులగము, ఏనుగ పల్లేరు, మారేడుపిందెలు, అగరుశొంఠి, శొంఠి, ధనియములు వీటిని భోజనము చేయునప్పుడు కూడఁకలిపి తినినయెడల నతిసారోగముఖల వారికి గుణమిచ్చును. దీనినే బృహచ్ఛాలీ పర్ణ్యాదిచూర్ణ మని వైద్యులు చెప్పుచుందురు. ముయ్యాకుపొన్న, ముత్తవపులగము, మారేడుపిందెలు, కోలపొన్న నీటితో సిద్ధము చేయఁబడిన దానిమ్మ పండ్లయొక్కయును రసముతో కలిపినపానకము పిత్తకఫములవలన గలిగిన అతిసారోగములను పోఁగొట్టి సుఖమును గలిగించును. ఇదియును శాలీపర్ణ్యాదియే యగును. కొందఱు దీనిని లఘు శాలీపర్ణీ క్వాథ మందురు.

గంజిని ద్రాగుచుండెడివాఁడు వ్యంజనము మొదలగువానిని తినగూడదు, ఎందు వలన ననఁగా కూరలుగాని మాంసముగాని పండ్లు మొదలగునవిగాని కూడా భక్షిం చుచు తీసికొనినగంజి జీర్ణము కాఁజాలదు. వాతకఫములచే నతిసారోగము కలవానికి ధాన్యపంచకమును కలిపి సిద్ధము చేయఁబడిన యన్నమునుగాని, లేక శొంఠిపొడికలి పిన యన్నమును గాని పథ్యముగా నొసఁగవలయును.

వాతపిత్తములచేతఁ గలిగిన నతిసారోగములను లఘుపంచమూలములతో సిద్ధము చేయఁబడిన కషాయముగాని, కఫముచేతఁగలిగిన నతిసారోగమునందు పంచకోలము లతో చేయఁబడిన కషాయముగాని, లేకపోయినయెడల ధనియములు ఉదీచ్య నాగ రములతో కాచఁబడినకషాయముగాని ఇచ్చినచో దప్పి, గొంతుకఎండిపోవుట, అతిసా రము మున్నగువానిని మొదలంట నశింపఁజేసి సౌఖ్యము నిచ్చును.

ధనియములు, కురువేరు, అగరుశొంఠి వీనిచూర్ణముచేత మిశ్రముచేసిన యన్న మును పెట్టుచుండవలయును. దీనిని అసహ్యత, ఆహారమునందిచ్ఛ లేకుండుట, మూర్ఛిల్లుట మొదలగుదోషములుగలవానికిని, దోషములు వృద్ధినొందినవానికిని ఈయవలయును. ఆమము చేతికలిగిన నతిసారముగల రోగులకు మొదట, పట్లుపట్టునట్టివియును, వంచివే యునట్టివియును యగు ఔషధములను [అనఁగా సంగ్రహ ఔషధములను] ఈయ రాదు. ప్రారంభములో అజ్ఞానముచేత పెంచినచో పిదప ననేక రోగములు పుట్టును.