चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

ఆంధ్రతాత్పర్యసహితము. 59

శోఫ పాండురోగము బిళ్లలంబిళ్ల గావచ్చు తిల్లియను రోగము (దీనినే ప్లీహ మందురు). కుష్ఠు, గుల్మరోగము, ఉదరరోగము, జ్వరము మొదలగువానిని కొయ్యలగున నీలిగొనిపోవుట, నడవలేకపోవుట, వణకుట, రక్తగ్రహణి, అర్శోరోగము లను కూడ నాదోషము పుట్టించును. ధాతుక్షీణము గలవానికిని బలముచేత పీడింపబడిన వానికిని, మిక్కిలిగా రక్తస్రావము గలవానికిని, మిగుల దోషము లుండినయెడల ఆమమునుగూడ స్తంభనము చేయవలయును. మఱియును పాచనముచేత నొక్కొక్కయప్పుడు చనిపోవుటకూడ సాధారణముగా సంభవించుచుండును.

మిగుల కొద్దికొద్దిగాను, లేక బద్ధకముగాను, కడుపునొప్పి, తీపు గలుగునట్లుగాను స్రవించుచున్నయెడల నిట్టి యతిసారరోగమునకు కరకకాయలు, పిప్పళ్లును, గోరువెచ్చగా కల్కముగాఁజేసి విరోచన మగునట్టులు ఔషధము నీయవలయును.

[ధాన్యపంచకము; త్రికటుకాదిచూర్ణము; పిప్పల్యాదిచూర్ణము; హరిద్రాదియోగములు; ఖండయూషాదులు; నాగరాదిక్వాథములు; పాఠాదిచూర్ణము; ముస్తాదిక్షీరము; పంచమూల్యాదిచూర్ణము.]

శ్లో. ధాన్యకం నాగరం ముస్తం వాలకం బిల్వ మేవ చ,
ఆమశూలవిబంధఘ్నం పాచనం వహ్నిదీపనం. 21.
ఇదం ధాన్యచతుష్కం స్యాత్ పిత్తే శుంఠీం వినా పునః,
పిప్పలీం నాగరం ధాన్యం భూతీకం చాభయాం వచాం. 22.
హ్రీబేరభద్రముస్తాని బిల్వం నాగరధాన్యకం,
పృశ్నిపర్ణ్యశ్వదంష్ట్రా చ సమంగా కంటకారికా. 23.
తిస్రః ప్రమథ్యా విహితాః శ్లోకార్ధై రతిసారిణాం,
కఫపిత్తే చ వాతే చ క్రమాదేతాః ప్రకీర్తితాః. 24.
సంజ్ఞా ప్రమథ్యా జ్ఞాతవ్యా యోగే పాచన దీపనే,
తూర్యూణతివిషా హింగుబలా సౌవర్చ లాభయాః. 25.
పీతోష్ణే నాంభసా హన్యాత్ ఆమాతీసార ముద్ధతం,
అథవా పిప్పలీ మూల పిప్పలీ ద్వయచిత్రకాన్. 26.
సౌవర్చ లవచా వ్యోష హింగు ప్రతివిషాభయాః,
పిబే చ్చేష్టాతిసారార్త శ్చూర్ణితా శ్శోష్ణవారిణా. 27.
హరిద్రాదిం వచాదిం వా పిబే దామేషు బుద్ధిమాన్,
ఖండయాష యవాగూషు పిప్ప ల్యాదిం ప్రయోజయేత్. 28.
తక్రే కపిత్థ చాంగేరీ మరీచా జాజిచిత్రకైః,
సుపక్వః ఖండయాషోయ మయం కాంబారికో పరః. 29.
దధ్యమ్లో లవణస్నేహ తల