चक्रदत्त (चक्रपाणिदत्त - पदार्थचन्द्रिका व हिन्दी व्याख्या सहित)

60 चक्रदत्त — ३. अतिसाराधिकारः

संस्कृत श्लोकाः (संस्कृतम्)

...मांससमन्वितः ।
नागरातिविषामुस्तैरथवा धान्यनागरैः ॥ ३० ॥

तृष्णातीसारशूलघ्नं पाचनं दीपनं लघु ।
पारावत्यकबीजानि हरीतक्यो महौषधम् ॥ ३१ ॥

एतदामसमुत्थानमतीसारं सवेदनम् ।
कफात्मकं सपित्तं च वर्चो बध्नाति च ध्रुवम् ॥ ३२ ॥

पयस्युत्क्वाथ्य मुस्तां वा विंशतिं भद्रकाह्वयाः ।
क्षीरावशिष्टं तत्पीतं हन्यादामं सवेदनम् ॥ ३३ ॥

पक्वोऽसकृदतीसारो ग्रहणीमार्दवोऽथवा ।
दृढा प्रवर्तते तदा कार्याः क्षिप्रं सांग्राहिको विधिः ॥ ३४ ॥

पञ्चमूलीबलाविश्वधान्यकोत्पलबिल्वजैः ।
वातातीसारिणे देयाः तक्रेणान्यतमेन वा ॥ ३५ ॥

---

ఆంధ్ర తాత్పర్యము (తెలుగు టీక)

ధనియములు, శొంఠి, తుంగముస్తలు, కురువేరు, మారేడుపిందెలు వీటితో చేయంబడిన పాచనము ఆమమును, నొప్పిని, మలబద్ధకమును పోగొట్టును. జఠరాగ్నిని దీపింపఁజేయును. పిత్తమువలన వచ్చిన అతిసారములకు శొంఠిని వదలి ధాన్యచతుష్కము నుపయోగింపవలయునని చెప్పెదరు. పిప్పళ్లు, శొంఠి, ధనియములు, కానుగుచెక్క, కరక్కాయలు, వస, కురువేరు, తుంగముస్తలు, మారేడుపిందెలు, శొంఠి, ధనియములు, కోలపొన్న, పల్లేరు, ముత్తవపులగము, నేలములక వేరు అను సగముసగము శ్లోకములలో మూఁడువిధములగు ప్రమధ్యలు చెప్పబడినవి. ఇయ్యది కఫపిత్తవాతముల విషయములలో చెప్పబడినయవి. పాచనమునకును, జఠరాగ్నిని ఉద్దీపింపచేయుట కిచ్చెడు నౌషధమునకు ప్రమధ్య యని గుర్తు పెట్టబడినది.

శొంఠి, మిరియములు, పిప్పళ్లు, అతివస, ఇంగువ, ముత్తువపులగము, సౌవర్చలవణము, కరక్కాయ వీటిని చూర్ణముచేసి వేడినీటియందు ఆచూర్ణమును వైచికొని త్రాగినయెడల కఫాతీసారముచేత పీడింపబడు రోగికి సుఖము కలుగును. బుద్ధిమంతుఁ డగువాడు హరిద్రాదిగణములో చెప్పబడినవానినిగాని వచాదిగణపఠితములగు మూలికలనుగాని కషాయము చేసికొని త్రాగవలయును.

ఖండయూషములయందుగాని గంజీయందుగాని పిప్పల్యాదిగణములో చెప్పఁబడిన మూలికలచూర్ణమును కలిపికొని పుచ్చుకొనవలయును. ఆవుమజ్జిగ, వెలగపండులోని గుజ్జు, చాంగేరి, మిరియములు, జీలకఱ్ఱ, చిత్రమూలము, అనువీటినిగూడఁ జేర్చికొని కాచవలయును. ఇయ్యదియే ఖండయూషమనఁబడును. మఱియును వీటినే కొందఱు కాంబలికములని జెప్పెదరు. కాని పెరుగు, నిమ్మపండ్లరసము, ఉప్పు, తైలము, నువ్వులు, మాంసము వీటితో కూడినయెడలనే కాంబలిక మగును.