भारतकोश
चाणक्य नीति दर्पण (भाषा टीका सहित)

चाणक्य नीति दर्पण (भाषा टीका सहित)

Chanakya Niti Darpan Hindi

आचार्य चाणक्य / कौटिल्य द्वारा

स्रोत: Chanakya Niti Darpan with Shlokas and Hindi Bhasha Tika (उद्गम)

DevanagariHindipublished132 पृष्ठ

पृष्ठ 77, कुल 132 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 77

चाणक्यनीतिदर्पणः ७५

अथ एकादशोऽध्यायः ॥११॥

दातृत्वं प्रियवक्तृत्वं धीरत्वमुचितज्ञता ।
अभ्यासेन न लभ्यन्ते चत्वारः सहजा गुणाः ॥१॥

दोहा–दानशक्ति प्रिय बोलिबो, धीरज उचित विचार ।
ये गुण सीखे ना मिलैं, स्वाभाविक हैं चार ॥१॥

दानशक्ति, मीठी बात करना, धैर्य धारण करना, समय पर उचित अनुचित का निर्णय करना, ये चार गुण स्वाभाविक सिद्ध हैं । सीखने से नहीं आते ॥१॥

आत्मवर्गं परित्यज्य परवर्गं समाश्रयेत् ।
स्वयमेव लयं याति यथा राज्यमधर्मतः ॥२॥

दोहा–वर्ग आपनो छोड़ि के, गहे वर्ग जो आन ।
सो आपुइ नशि जात है, राज अधर्म समान ॥२॥

जो मनुष्य अपना वग छोड़कर पराये वर्ग में जाकर मिल जाता है तो वह अपने आप नष्ट हो जाता है । जैसे अधर्म से राजा लोग चौपट हो जाते हैं ॥२॥

हस्ती स्थूलतनुः स चांकुशवशःकिं हस्तिमात्रांकुशः।
दीपे प्रज्वलिते प्रणश्यति तमः कि दीपमात्रं तमः ॥
वज्रेणापि हताः पतन्ति गिरयः किं वज्रमात्रन्नगाः ।
तेजो यस्य विराजते स बलवान्स्थूलेषु कः प्रत्ययः ।३।

सवैया–आरि करी रह अंकुश के वश का वह अंकुश भारी करीसों ।
त्यौं तम पुंजहिं नाशत दीपसो दीपकहू अँधियार सरीसों ॥