चरक संहिता (प्रथम भाग: सूत्र, निदान, विमान, शारीर व इन्द्रिय स्थान)

३४६ • चरकसंहिता [ सू० २७ रोचनो दीपनस्तीक्ष्णः सुगन्धिर्मुखशोधनः । जम्बीरः कफवातघ्नः कृमिघ्नो भुक्तपाचनः ॥ १६५ ॥ बालं दोषहरं, वृद्धं त्रिदोषं, मारुतापहम् । स्निग्धसिद्धं, विशुष्कं तु मूलकं कफवातजित् ॥ १६६ ॥ हिक्का-कास-विष-श्वास-पार्श्व-शूल-विनाशनः । पित्तकृत्कफवातघ्नः सुरसः पूतिगन्धहा ॥ १६७ ॥ यवानी चार्जकञ्चैव शिग्रुशालेयमृष्टकम् । हृद्यान्यास्वादनीयानि पित्तमुत्क्लेशयन्ति च ॥ १६८ ॥ गण्डीरो जलपिप्पल्यस्तुम्बुरुः शृङ्गवेरिका । तीक्ष्णोष्ण-कटु-रूक्षाणि कफवातहराणि च ॥ १६९ ॥ पुंस्त्वघ्नः कटुरूक्षोष्णो भूस्तृणो वक्त्रशोधनः । खराश्वा कफवातघ्नी बस्तिरोगरुजापहा ॥ १७० ॥ धान्यकं चाजगन्धा च सुमुखश्चेति रोचनाः । सुगन्धना नातिकटुका दोषानुत्क्लेशयन्ति च ॥ १७१ ॥ ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो वातश्लेष्मार्शसां हितः । स्वेदनेऽभ्यवहार्ये च योजयेत्तमपित्तिनाम् ॥ १७२ ॥ श्लेष्मलो मारुतघ्नश्च पलाण्डुर्न च पित्तनुत् । आहारयोगी बल्यश्च गुरुर्वृष्योऽथ रोचनः ॥ १७३ ॥ कृमि-कुष्ठ-किलासघ्नो वातघ्नो गुल्मनाशनः । स्निग्धश्चोष्णश्च वृष्यश्च लशुनः कटुको गुरुः ॥ १७४ ॥ शुष्काणि कफवातघ्नान्येतान्येषां फलानि च । हरितानामयं चैषां षष्ठो वर्गः समाप्यते ॥ १७५ ॥ हरितवर्ग—आर्द्रक (अदरक) रोचक, अग्निदीपक, वीर्यवर्धक है। इस का रस वात-कफजन्य अवरोधों में गुणकारी है। नीम्बू, रुचिकारक, दीपक, तीक्ष्ण, सुगन्धित, मुख को साफ करने वाला, कफ-वातनाशक, कृमिनाशक और अन्न का पाचक है। कच्ची मूली दोषनाशक है और बढ़ने पर (पक- जाने पर) त्रिदोषकारक है, स्निग्ध और सिद्ध (पकाई हुई) मूली वायु- नाशक, सूखी मूली कफ-वातनाशक है १। तुलसी-हिचकी, कास, विष, श्वास, पार्श्वशूल का नाश करती तथा पित्तकारक, कफ- वायुनाशक एवं शरीर तथा ( १. मूली—यावद्धि चाव्यक्तरसान्वितानि, नवप्ररूढानि च मूलकानि । ) तावल्लघु दीपदानि पित्तानिलश्लेष्महराणि चैव ॥