भारतकोश
चरक संहिता (द्वितीय भाग: चिकित्सा, कल्प व सिद्धि स्थान)

चरक संहिता (द्वितीय भाग: चिकित्सा, कल्प व सिद्धि स्थान)

Charaka Samhita Part 2 with Hindi Translation

महर्षि चरक व दृढ़बल द्वारा

स्रोत: चौखम्बा विद्याभवन · चौखम्बा विद्याभवन (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished616 पृष्ठ

पृष्ठ 182, कुल 616 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 182

१६८ चरकसंहिता [ अ० ८ निचितं यस्य मांसं स्यात्त्वगस्थि चैव दृश्यते । क्षीणस्यानशनतस्तस्य मासमायुः परं भवेत् ॥ ३१ ॥ (१४) जिस रोगी का मांस क्षीण होजावे, शरीर में केवल त्वचा का ही अस्थिपञ्जर दीखे क्षीण तथा भोजन न खाने वाला, ऐसा रोगी एक मास से अधिक नहीं जीता ॥ ३१ ॥ तत्र श्लोकः—इदं लिङ्गमरिष्टाख्यमनेकमभिजज्ञिवान् । आयुर्वेदविदित्याख्यां लभते कुशलो जन ॥ ३२ ॥ जो कुशल पुरुष इन कहे हुए अरिष्ट लक्षणों को भली प्रकार जानता-पह- चानता है, वही कुशल पुरुष 'आयुर्वेद-वित्' इस उपाधि को प्राप्त करता है ॥३२॥ इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते इन्द्रियस्थाने पन्नरूपी- मिन्द्रिय नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७ ॥ अष्टमोऽध्यायः अथातोऽवाक्शिरसीयमिन्द्रियं व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥ इति ह स्माऽऽह भगवानात्रेयः ॥ २ ॥ इसके आगे 'पाव ऊपर शिर नीचे किये' छाया आदि के अरिष्ट बतलाने के लिये अवाक् शिरसीय नामक अध्याय का व्याख्यान करेंगे । जैसा भगवान् आत्रेय ने कहा था ॥ १-२ ॥ अवाक्शिरा वा जिह्मा वा यस्य वा विशिरा भवेत् । जन्तो रूपप्रतिच्छाया नैनमिच्छेच्चिकित्सितुम् ॥ ३ ॥ जटीभूतानि पक्ष्माणि दृष्टिश्चापि निगृह्यते । यस्य जन्तोर्न तं धीरो भेषजेनोपपादयेत् ॥ ४ ॥ यस्य शूनानि वर्त्मानि न समायान्ति शुष्यतः । चक्षुषी चोपदिह्येते यथा प्रेतस्तथैव सः ॥ ५ ॥ भ्रुवोर्वा यदि वा मूर्ध्नि सीमान्तावर्तकान् बहून् । अपूर्वान्कृतान् १व्यक्तान् दृष्ट्वा मरणमादिशेत् ॥ ६ ॥ त्र्यहमेतेन जीवन्ति लक्षणेनाऽऽतुरा नराः । अरोगाणां पुनस्त्वेतत्षड्रात्रं परमुच्यते ॥ ७ ॥ १. 'असजानकृतान्' इति च पाठः ।