दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 101, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंCC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF पञ्चमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । १०३ 'कथमिमां क्षपां क्षपयामि' इत्यतिष्ठत्। परेद्युः प्रभाते विद्येश्वरो रसभा- वरीतिगतिचतुरस्तादृशेन महता निजपरिजनेन सह राजभवनद्वारान्तिक- मुपेत्य दौवारिकनिवेदितनिजवृत्तान्तः सहसोपगम्य सप्रणामम् 'ऐन्द्रजा- लिकः समागतः' इति द्वाःस्थैर्विज्ञापितेन तद्दर्शनकुतूहलाविष्टेन समुत्सुका- वरोधसहितेन मालवेन्द्रेण समाहूयमानो विद्येश्वरः कक्षान्तरं प्रविश्य स- विनयामाशिषं दत्त्वा तदनुज्ञातः परिजनताड्यमानेषु वाद्येषु नदत्सु, गाय- कीषु मदकलकोकिलामञ्जुलध्वनिषु, समधिकरागरञ्जितसामाजिकमनो- वृत्तिषु पिच्छिकाभ्रमणेपु, सपरिवारं परिवृत्तं भ्रामयन्मुकुलितनयनः क्षण- मतिष्ठत्। तदनु विषमं विषमुल्यणं वमन्तः फणालङ्करणा रत्नराजि- रात्रिम् । क्षपयामि यापयामि । रसाः शृङ्गारादयः, भावोऽभिप्रायादयः, रीतिगतयः इन्द्रजालक्रियाः तत्र चतुरः । तादृशेन तत्तद्गुणवता । दौवारिकैः द्वारपालैर्निवेदि- तः प्रकाशितो निजवृत्तान्तः स्वपरिचयो येन सः । समुत्सुकः द्रष्टुमुत्कण्ठितोऽवरोधो राजस्त्रियस्तेन । मालवेन्द्रेण मानसारण । नदत्सु ध्वनत्सु । मदकलानां मदमत्तानां कोकिलानासिव मञ्जुलो मनोहरु ध्वनिर्यासां तासु । गायकीविशेषणमेतत् । स- मधिकेनातिशयितेन रागेणानुरागेण रञ्जिता आकृष्टा सामाजिकानां सभ्यानां मनो- वृत्तियेंन तेषु । पिच्छिकाभ्रमणेध्वित्यस्य विशेषणम्, पिच्छिका ऐन्द्रजालिकानामुप क- रणभूताः मयूरपिच्छगुच्छाः । ऐन्द्रजालिकाः पिच्छिकां भ्रामयित्वा जनान् मोहय- न्तीति प्रसिद्धम् । परिवृत्तं मण्डलाकारम् । मुकुलितनयनो मुद्रितलोचनः । उल्बणं तीव्रम् । वमन्तः उद्गिरन्तः । फणा फटा अलंकरणं भूषणं येषां ते । रत्नराजिभिः हृदयोंसे विचार करते हुए उन दोनोंने वह रात व्यतीत की। दूसरे दिन प्रभातकालमें रस- भाव-रीति-व्यवहार में कुशल वह विप्र विद्येश्वर अपने अनेकों परिजनोंके साथ राजभवनके द्वारपर आ पहुँचा। द्वारपालके द्वारा अपने आगमनकी सूचना उसने महाराजके समीप भेजी । द्वारपालने जाकर राजासे प्रणाम करके कहा-हे देव ! दरवाजेपर एक ऐन्द्रजालिक अपने चतुर पात्रोंके साथ आया है और जादूके खेल दिखलाना चाहता है। राजा मानसार तथा रानियों ने बड़ी कुतूहलताके साथ उसे बुलवाया। वह राजाके समीप गया तथा दूसरे कक्षको लांघकर उसने राजा मानसारको आशीर्वाद दिया । उसी समय विद्येश्वरकी आज्ञासे उसके दक्ष पात्र कई प्रकारके बाजे बजाने लगे और गानेवाली मत्तवाले सुरीले कोकिल कण्ठसे चुटीले गीत गाने लगीं । विद्येश्वर स्वयं मोरपंखों के मूर्च्छलको मन्त्र पढ़-पढ़कर घुमाने लगा जिससे दर्शकोंकी चित्तवृत्तियाँ उसकी ओर अनुरञ्जित हो जावें । वह आँखे बन्दकर मौन होकर घड़ी भर बैठ गया तथा उसके साथी उसकी परिक्रमा करने लगे। तत्र भोड़के समक्ष Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu