दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 110, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ें११२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां (७) कथमिवैनमनुरक्ता मादृशेष्वपि पुरुषसिंहॆषु सावमाना पापेय- मवन्तिसुन्दरी । पश्यतु पतिमद्यैव शूलावतंसितमियमनार्यशीला कुलपां- सनी' इति निर्भर्त्सयन्भीषणभ्रुकुटिदूषितललाटः काल इव काललोहदण्ड- कर्कशेन बाहुदण्डेनावलम्ब्य हस्ताम्बुजे रेखाम्बुजरथाङ्गलाञ्छने राजपुत्रं सरभसमाचकर्ष । (८) स तु स्वभावधीरः सर्वपौरुषातिभूमिः सहिष्णुत्तैकप्रतिक्रियां दैवीमेव तामापदमवधार्य 'स्मर तस्या हंसगामिनि, हंसकथायाः । सहस्र- (७) कथमिवेति—कथमिव केन प्रकारेण । एनं राजवाहनम् । अनुरक्ता जातेति शेषः । पुरुषसिंहॆषु पुरुषश्रेष्ठेषु । सावमाना सतिरस्कारा । पापा पापशीला । शूले अवतंसितमारोपितम् । अनार्य शीलं यस्याः सा-दुष्टस्वभावा । कुलपांसनी कुलदूषणी । भीषणया भ्रुकुट्या दूषितं ललाटं यस्य सः । कालो यमः । कालः कृष्णवर्णो यो लोहदण्डस्तद्वत् कर्कशेन कठोरेण । बाहुदण्डेनेत्यस्य विशेषणम् । रेखारूपाणि अम्बुजानि पद्मानि, रथाङ्गानि चक्राणि च लाञ्छनानि चिह्नानि ययो- स्तादृशे । हस्ताम्बुजे इत्यस्य विशेषणम् अवलम्ब्य इत्यस्य च कर्म । सरभसं सवेगम् । क्रियाविशेषणमिदम् । (८) स तु राजवाहनस्तु । सर्वेषां पौरुषाणां पुरुषार्थानाम् । अतिभूमिरधि- ष्ठानम् । सहिष्णुत्तैव एका केवला प्रतिक्रिया प्रतीकारो यस्यास्ताम् । या आपत् सहनमन्तरेण अन्योपायसाध्या नेत्यर्थः । वासु वाले । सम्बोधनमेतत् । प्राजपरि- छिप-छिपकर अनेक पाप किया करता है ? क्या यही वह व्यक्ति है जो स्वभाव का चंचल है तथा अपनेको ब्राह्मण बतलाता है, सत्य कहो. यह वही दुष्ट है न ? (७) मेरी समझमें नहीं आता कि क्यों यह पापिन अवन्तिसुन्दरी मेरे ऐसे पुरुष सिंहको त्यागकर इसपर अनुरक्ता है । अच्छा, तो यह कुलकलंकिनी आज ही अपने प्राण- प्यारेको फाँसीपर लटका हुआ देखेगी। उक्त रीतिसे धमकियाँ देता हुआ तथा अपनी भयावनी भ्रुकुटियोंसे ललाट-भागको दूषित करता हुआ वह कालके समान आगे बढ़ा और लोहेके सदृश अपने बलिष्ठ हाथोंके द्वारा राजकुमारका हाथ पकड़कर झटका देते हुए उसने उसे अपनी ओर खींच लिया । (८) स्वभावतः राजकुमार धैर्यवान् थे । सभी प्रकारके पौरुष भी उनमें थे । किन्तु सहनशीलता के अतिरिक्त इस समय इस आपत्तिको दूर करनेका कोई उपाय ही न था । पर्याप्त रीतिसे विचार करके उन्होंने अपनी प्रेयसीसे कहा—हे प्रिये ! उस राजहंसकी