भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 174, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 174

१७६ | दशकुमारचरितम् । | [ उत्तरपीठिकायां

बन्धमकरवम्—‘अजिनरत्नमुदारकान्मुषित्वा मया तुभ्यं देयम्, यदि प्रति- दानं रागमञ्जरी' इति । सोऽहं संप्रतिपन्नायां च तस्यां तथा तदर्थं संपाद्य मद्गुणोन्मादिताया रागमञ्जर्याः करकिसलयमग्रहीषम् । यस्यां च निशि चर्मरत्नस्तेयवादस्तस्याः प्रारम्भे कार्यान्तरापदेशेनाहूतेषु शृण्वत्स्वेव नाग- रमुख्येषु मत्प्रणिधिर्विमर्द्दकोऽर्थपतिगृह्यो नाम भूत्वा धनमित्रमुल्लङ्घ्य बह्वतर्जयत् । उक्तं च धनमित्रेण—‘भद्र, कस्तवार्थो यत्परस्य हेतोर्मामा- क्रोशसि । न स्मरामि स्वल्पमपि तवापकारं मत्कृतम्' इति । स भूयोऽपि तर्जयन्निवात्रवीत्—‘स एष धनगर्बो नाम, यत्परस्य भार्या शुल्कक्रीतां पुनस्तत्पितरौ द्रव्येण विलोभ्य स्त्रीचिकीर्षसि । ब्रवीषि च—‘कस्तवाप-

टय। सहति शेषः। पणबन्धं शुल्कादिदानव्यवस्थाम् । उदारकात् धनमित्रात् । मुषित्वा चोरयित्वा । प्रतिदानमिति-विनिमयरूपेण रागमञ्जरीं ददासि चेदित्यर्थः । सम्प्रतिपन्नायां स्वीकृतायाम् । तदर्थं तत्प्रयोजनं चर्मभस्त्रिकादानरूपम् । मद्गुणो- न्मादिताया-मद्गुणमुग्धायाः । करकिसलयं पाणिपल्लवम् । चर्मरत्नस्तेयवादः- चर्मभस्त्रिकाचौर्यवार्त्ताप्रचारः, अभूदिति शेषः । तस्याः रात्रेः । प्रारम्भे-प्रदोषे इत्यर्थः । कार्यान्तरापदेशेन-अन्यकार्यच्छलेन । आहूतेषु-आकारितेषु । नागर- मुख्येषु-नगरप्रधानपुरुषेषु । मत्प्रणिधिर्मम गुप्तचरः । अर्थपतिगृह्यः अर्थपतिपक्षी- यः। नृमेति अलीकसम्भावनायाम् । उल्लंघ्य मर्यादामतिक्रम्य । बहु-अनेक- प्रकारम् । अतर्जयत् भीषयामास । अर्थः प्रयोजनम् । हेतोः निमित्तम् । आक्रो-

पणबन्ध' शुल्कादिदान व्यवस्था की कि,–'धनमित्रसे चुराकर 'चर्मरत्नभस्त्रिका' को मैं तुम्हें दूंगा, यदि तुम मुझे उसके विनिमयमें रागमञ्जरी दो' उस काममञ्जरीके स्वीकार करनेपर मैने उसे चर्मरत्नभस्त्रिका का प्रबन्ध करके मेरे गुणोंसे उन्मुग्ध ( प्रफुल्लित ) राग- मञ्जरीके पाणिपल्लवोंको ग्रहण किया। जिस रातमें चर्मरत्नभस्त्रिकाकी चौर्यवार्त्ताका प्रकाश होनेवाला था, उसके पूर्व में ही अन्य कार्यके छलसे नगरके प्रधान पुरुषोंको एकत्र करके मेरे गुप्तचर विमर्दकने जो अर्थपतिका पक्षीय हो गया था, धनमित्रका अनादर किया और अनेक प्रकारसे डराया। धनमित्रने कहा—'इसमें आपका क्या प्रयोजन है जो आप दूसरे के निमित्त मुझे गाली देते हैं। मेरे द्वारा आपका स्वल्प भी अपकार हुआ हो इसका भी मुझे स्मरण नहीं है।' वह विमर्दक पुनः डरवाते हुए धनमित्रसे बोला-'यही धनका गर्व है, कि दूसरेकी स्त्रीको जो धनके द्वारा खरीदी गयी थी । फिरसे उसके माता-पिताको धनके लोभमें फंसाकर उसी ( परस्त्री ) को स्वीकार करना चाहते हो' । और कहते हो-