दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 176, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ें१७८ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां कश्च तेनार्थः' इति कथिते राज्ञोक्तम्- 'अपि शक्नोषि तमाह्वातुम्' इति । 'बाढमस्मि शक्तः' इति निर्गत्य स्वगृहे वेशवाटे द्यूतसभायामापणे च निपुणमन्विष्यन्नोपलब्धवान् । कथं वोपलभ्येत स वराकः । स खलु वि- मर्दको मद्ग्राहितत्वदभिज्ञानचिह्नो मन्नियोगात्त्वदन्वेषणायोज्जयिनीं तद- हरेव प्रातिष्ठत । अर्थपतिस्तु तमदृष्ट्वा तत्कृतमपराधमात्मसंबद्धं मत्वा मोहाद्भयाद्वा प्रत्याख्याय पुनर्धनमित्रेण विभाविते कुपितेन राज्ञा निगृह्य निगडबन्धनमनीयत । (४६) तेष्वेव दिवसेषु विधिना कल्पोक्तेन चर्मरत्नं दोग्धुकामा काममञ्जरी पूर्वदुग्धं क्षपणीभूतं विरूपकं रहस्युपसृत्य ततोऽपहृतं सर्वम- परमस्यन्तम् । तेन विमर्दकेन । अर्थः प्रयोजनम् । बाढमित्यङ्गीकारार्थकमव्ययम् । वेशवाटे वेश्यागृहमार्गे । निपुणं सावधानम् । स वराकः तुच्छो विमर्दकः । मद्- ग्राहितेति-मया ग्राहितं बोधितं तव राजवाहनस्य अभिज्ञानचिह्नं परिचयसूचकं यस्मै सः । मन्नियोगात् मदादेशात् । त्वदन्वेषणाय-तव भवतो राजवाहनस्या- न्वेषणमनुसन्धानं तस्मै । तदहः तस्मिन् दिने । प्रातिष्ठत चलितोऽभवत् । तत्कृतं विमर्दकविहितम् । आत्मसम्बद्धं-स्वकीयम् । प्रत्याख्याय विपरीतमुक्त्वा अस्वीकृत्य वा । विभाविते-प्रमाणीकृते । निगृह्य बलाद् धृत्वा । निगडबन्धनं- पादयोः शृङ्खलाबन्धनम् । अनीयत प्रापितः । (४६) विधिना-अनुष्ठानेन । कल्पोक्तेन-चर्मरत्ननियमोक्तेन । दोग्धु- कामा रत्नदोहनेच्छुः । पूर्वदुग्धं-प्राग्गृहीतसर्वस्वम् । क्षपणीभूतं-बौद्धभिक्षुकम् । क्या प्रयोजन है?' ऐसा कहनेपर राजाने कहा- 'क्या उसे बुला सकते हो ?' (अर्थपतिने कहा-) अतिसमर्थ हूँ।' इसके पश्चात् अर्थपतिने अपने घर जाकर विमर्दकको वेश्याओंके पथोंमें, जुआखानोंमें, बाजारोंमें खोजवाय । लेकिन, वह सावधान विमर्दक न मिला। भला वह तुच्छ (हीन) विमर्दकको कैसे पावे ? वह विमर्दक तो मेरे द्वारा बोधित कराये हुए परि- चय-सूचक चिह्नसे और मेरे आदेशसे आपको (राजवाहनको) खोजनेके लिए उसी दिन ही उज्जयिनी-(उज्जैन-) के लिए प्रस्थान कर चुका था। अर्थपतिने विमर्दकको न पा करके विमर्दकद्वारा किये अपराधको अपने ऊपर मान करके, मोहसे अथवा भयसे अस्वी- कार करनेपर फिरसे धनमित्रके आविष्कृत करने तक राजाने क्रोधसे अर्थपतिको बेड़ी पहिना दी। (४६) उन्हीं दिनोंमें चर्मरत्नभस्त्रिकाको नियमोक्त विधिसे दुहनेकी इच्छा करने वाली काममञ्जरी जो पहले बौद्धभिक्षुक विरूपकका धन ले चुकी थी। उस बौद्धभिक्षुक- Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu