दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 211, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंCC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF काव्यं दशकुमारचरितम् तृतीयोच्छ्वासः ( १ ) एषोऽस्मि पर्यटन्नेकदा गतो विदेहेषु । मिथिलामप्रविश्यैव बहिः कचिन्मठिकायां विश्रमितुमेत्य कयापि वृद्धतापस्या दत्तपाद्यः क्षण- मलिन्दभूमाववास्थिषि । तस्यास्तु महर्शनादेव किमप्याबद्धधारमश्रु प्राव- र्तत । 'किमेतदम्ब, कथय कारणम्' इति पृष्टा सकरुणमाचष्ट—'जैवातृक, ननु श्रूयते पतिरस्या मिथिलायाः प्रहारवर्मा नामासीत् । तस्य खलु मगधराजो राजहंसः परं मित्रमासीत् । तयोश्च वल्लभे बलशम्बल्योरिव उप- वसुमतीप्रियंवदे सख्यमप्रतिममधत्ताम् । अथ प्रथमगर्भाभिनन्दितां तां ( १ ) एषोऽस्मीति-साम्प्रतमुपहारवर्मा स्वचरितं वर्णयति । एषः अहमु- पहारवर्मेति शेषः । पर्यटन् इतस्ततो भ्रमन् । मिथिलां विदेहराजधानीम् । मठि- कायां क्षुद्रमठे । दत्तं पाद्यं यस्मै सः-दत्तपादोदकः । 'पाद्यं पादाय वारिणि' इत्यमरः । अलिन्दभूमौ-बहिर्द्वारप्रकोष्ठे । अवास्थिषि उपाविशम् । अवपूर्वकस्थाधातोर्लुङि आत्मनेपदश्श रूपम् । किमपि अज्ञातकारणम् आबद्धधारं सन्ततधारम् । जैवातृक- आयुष्मन् सम्बोधनमेतत् । 'जैवातृकः स्यादायushmanि'त्यमरः । तयोः राजहंसप्रहार- वर्मणोः । वल्लभे दयिते पत्न्याविति शेषः । बलः शम्बलश्चेति द्वावसुरौ तयोरिव-तौ यथा परस्परमित्रतामापन्नौ तथैव एतावपि मित्रत्वमापन्नादिति भावः । वसुमती- प्रियंवदे-वसुमती राजहंसस्य, प्रियंवदा च प्रहारवर्मणः इत्यर्थः । अप्रतिमम् अतुल- श्री ( १ ) एक समय में (उपहारवर्मा) पर्यटन करते हुए विदेहपुरीमें गया । (वहीं) विदेहपुरीमें प्रवेश करके उस पुरीके बाहर भागमें एक मठमें, विश्राम करनेके निमित्त गया । वहाँ पर एक वृद्धा द्वारा मुझे पाँव धोनेके लिये पानी दिया गया, जिससे मैंने अपने पाँव धोये और मैं दरवाजेके समीप प्रकोष्ठकमें बैठ गया । वह वृद्धा मुझे देखते ही फूट- फूटकर ( धाराप्रवाहरूपमें ) रोने लगी । मैंने कहा-'हे मातः ! यह क्या, आप किस कारण से रोती हैं ।' इस तरह पूछने पर उस वृद्धा ने करुणाक्रान्त होकर उत्तर दिया— 'हे आयुष्मन् ! ऐसा सुना जाता है कि, इस विदेहपुरी के स्वामी प्रहारवर्मा नामक राजा थे । उनकी प्रगाढ मित्रता मगधराज राजहंस के साथ हो गयी थी । उनकी वसुमती और प्रियंवदा नामक पत्नियों में भी, बल और शम्बल की मित्रता के समान बड़ी मित्रता हो गयी थी । कुछ दिनों के पश्चात् वसुमती को प्रथम गर्भ की प्राप्ति हुई जिसके अभिनन्दनके Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu