दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 275, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ें[Header] चतुर्थोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । २७५
इति । स 'तथा' इति हृष्टतरस्तूर्णमगमत् । अहं तु घोषणस्थाने चिञ्चावृक्षं घनतरविपुलशाखमारुह्य गूढतनुरतिष्ठम् । आरूढश्च लोको यथायथमुच्चैः- स्थानानि । उच्चावचप्रलापाः प्रस्तुताः । (१७) तावन्मे पितरं तस्करमिव पश्चाद्बद्धभुजमुद्धुरध्वनिमहाजना- नुयातमानीय मदभ्याश एव स्थापयित्वा मातङ्गास्त्रिरघोषयत् — 'एष मन्त्री कामपालो राज्यलोभाद्भर्तारं चण्डसिंहम्, युवराजं चण्डघोषं च विषा- न्नेनोपांशु हत्वा पुनर्देवोऽपि सिंहघोषः पूर्णयौवन इत्यमुष्मिन्पापमाच- रिष्यन्विश्वासाद्रहस्यभूमौ पुनरमात्यं शिवनागमाहूय स्थूणमङ्गारवर्षं च
पितुरभिमतेन । इत्यन्तं मातरमुद्दिश्य पूर्णभद्रं प्रति अर्थपालवचनम् । स पूर्ण- भद्रः । अहं-अर्थपालः । घोषणस्थाने-यत्र डिण्डिमेन घोषणा क्रियते तत्र । चिञ्चा- वृक्षं-तिन्तिडीवृक्षम् । घनतरविपुलशाखम्-सान्द्रतरविशालविटपम् । चिञ्चावृक्ष- विशेषणमेतत् । गूढतनुः-गुप्तशरीरः । लोकः-दर्शकजनः । उच्चावचप्रलापाः-नाना- विधालापाः । प्रस्तुता आरब्धाः । (१७) तावत् एतदभ्यन्तरे । उद्धुरेति-उद्धुरः संकुलो ध्वनिः शब्दो यस्य तादृशो यो महाजनो जनसमूहस्तेनानुयातमनुसृतम् । मदभ्याशे-मत्समीपे । मातङ्गः-चण्डालः । त्रिः-त्रिवारम् । उपांशु-निर्जने । अमुष्मिन्-सिंहघोषे । विश्वा- सात्-विश्वासमास्थायेति ल्यब्लोपे पंचमी । रहस्यभूमौ-निर्जनप्रदेशे । स्थूणोऽ- ङ्गारवर्षश्चेति द्वौ राजानुचरौ उपजप्य-भेदयित्वा । तैः शिवनागादिभिः । विवृत-
तत्क्षण ही प्रसन्न वदन होकर उस जगहसे चला गया। मैं गुप्त रीतिसे साँपको लेकर एक विशाल तथा घनी शाखावाले तिन्तिडीवृक्षके ऊपर जा बैठा। इसी स्थानपर मेरे पिताके नेत्र निकालनेकी घोषणा की गयी थी। अनेक स्त्री-पुरुष यथायोग्य ऊँचे-ऊँचे स्थानोंपर बैठकर तमाशा देखनेके लिये एकत्र हो गये थे। नाना रूपोंमें नाना वार्त्ताएँ सुनाई देती थीं। (१७) इतनेमें ही भीड़के साथ आगे-आगे मेरे पिता कामपालको चोरके समान पीछे हाथ करके बाँधे हुए बड़े कोलाहलके साथ (चाण्डाल) वहाँपर मेरे समीपमें ही ले आये और वहाँपर पिताको खड़ाकर चाण्डालोंने तीन बार जोरसे चिल्लाकर कहा— 'इस सचिव कामपालने राज्यके लोभसे राजा चण्डसिंह और उनके बड़े लड़के चण्डघोषको विषसे मिश्रित अन्न खिला करके मार डाला। अब इसने पूर्ण तरुणावस्थासे परिव्याप्त महाराज सिंहघोषको मारनेका पापाचरण किया और विश्वास दिलाकर महाराजके मन्त्री शिवनाग तथा अनुचरण स्थूण अङ्गारवर्षका राजासे भेदभाव करा दिया और उन लोगोंसे