भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 332, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 332

१३२ दशकुमारचरितम्। [ उत्तरपीठिकायां कोशदासः—'भूयासमेवं यावदायुरयाताक्षि, त्वत्प्रसादस्य पात्रम्' इति। मया तु सस्मितमभिहितम्-'सखे, किमेतदाशास्यम्। अस्ति किञ्चिदञ्ज- नम्। अनया तदक्तनेत्रया राजसूनुरुपस्थितो वानरीमिवैनां द्रक्ष्यति, वि- रक्तश्चैनां पुनस्त्यक्ष्यति' इति। तया तु स्मेरयास्मि कथितः-'सोऽयमार्ये- णाज्ञाकरो जनोऽत्यर्थमनुगृहीतः, यदस्मिन्नेव जन्मनि मानुषं वपुरपनीय वानरीकरिष्यते। तदास्तामिदम्। अन्यथापि सिद्धं नः समीहितम्। (१३) अद्य खलु कन्दुकोत्सवे भवन्तमपहसितमनोभवाकारमभि- लषन्ती रोषादिव शम्बरद्विपातिमात्रमायास्यते राजपुत्री। सोऽयमर्थो एवं-एवं रूपेण। यावदायूः-यावत्कालं जीविष्यामीत्यर्थः। आयते दीर्घे अक्षि- णी नेत्रे यस्यास्तत्सम्बुद्धौ। त्वत्प्रसादस्य तवानुग्रहस्य। पात्रं-भाजनम्। मया- मित्रगुप्तेन। आशास्यम्-आशंकनीयम्। अत्राशंकायाः सम्भव एव नास्तीत्यर्थः। अञ्जनं कजलम्। तदक्तनेत्रया-तेनाञ्जनेन अक्ते रञ्जिते नेत्रे यस्यास्तया। अनया चन्द्रसेनया हेतुभूतयेत्यर्थः। वानरीमिव-वानराकृतिम्। एनां चन्द्रसेनाम्। तया चन्द्रसेनया। स्मेरया-स्मितं कुर्वत्या। आर्येण पूज्येन भवता। आज्ञाकरः सेवकः। सोऽयं जनः-अहमित्यर्थः। अत्यर्थमत्यन्तम्। मनुष्यस्येदमिति मानु- षम्। वपुः शरीरम्। अपनीय-दूरीकृत्य। आस्तां तिष्ठतु अलमनेनेत्यर्थः। अन्यथा मनुष्यस्य वानरीकरणं विनाऽन्येनाप्युपायेन। सिद्धं सम्पन्नम्। नोऽस्मा- कम्। समीहितमभीष्टम्। (१३) भवन्तमित्यादि-अपहसितस्तिरस्कृतो मनोभवस्य कन्दर्पस्याकारो येन तादृशं भवन्तं मित्रगुप्तमित्यर्थः अभिलषन्ती आकांक्षन्ती राजपुत्री रोषात्क्रोधा- और मुझे प्रणामकर एकान्तमें अपने पतिके कधस कंधा मिलाकर प्रेमपूर्वक बैठ गयीं। प्रसन्नतासे कोशदासने कहा—'हे विशालाक्षि ! यावज्जीवन पर्यन्त मुझे आप इसी तरह प्रेमपात्र बनाये रखियेगा !' मैने हँसकर कहा—'हे मित्र ! ऐसी आशङ्का ही क्यों करनी चाहिये। एक तरहका अञ्जन (मेरे पास) है। उस अञ्जनसे परिरञ्जित होनेपर यह चन्द्रसेना राजपुत्रको बन्दरियाकी तरह दिखायी पड़ेगी। और उस कारणसे राजकुमार विरक्त होकर इसे नहीं देखेगा। उसने हंसकर मुझसे कहा-'हे आर्य ! यह' जन (चन्द्रसेना) आपकी आज्ञाकारिणी आपसे अत्यन्त अनुगृहीत है। क्योंकि आप इसी जन्ममें इसे मानुषी देहसे बन्दरियाके रूपमें परिणत करनेवाले हैं अस्तु, यह कृपा रहने दीजिये। अन्य उपायोंद्वारा भी यह कार्य सम्पन्न हो जायगा। (.१३) आज कन्दुकक्रीडामें कामदेवको तिरस्कृत करनेवाले आपको राजकुमारी