भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 349, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 349

CC-0. In Public Domain Digitization by eGangotri.Funding: MIDF षष्ठोच्छ्वासः ] बालबोधिनोव्याख्यासहितम् । ३४६ ततले स्निग्धोदुरकोमल नखमणीऋज्वनुपूर्ववृत्तताम्रांगुलीसंनतांसदेशे सौ- कुमार्यवत्यौ निमग्नपर्वसंधी च बाहुलते, तन्वो कम्बुवृत्तबन्धुरा च कंधरा, वृत्तमध्यविभक्तरागाधरम् असंक्षिप्तचारुचिवुकम् आपूर्णकठिनगण्डमण्ड- लं सङ्गतानुवक्रनीलस्निग्धभ्रूलतम् अनतिप्रौढतिलकुसुमसदृशनासिकम्-- ( २६ ) अत्यसितधवलरक्तत्रिभागभासुरमधुरधीर सञ्चार मन्थरायते- भिन्नौ-विशालारम्भेणातिविस्तारेण शोभमानौ । पयोधरौ कुचौ । धनधान्येति- धनं वसुं च धान्यं शस्यं च पुत्राः सन्ततयश्च तेषां यद्भूयस्त्वं बाहुल्यं तस्य सूचि- का याः चिह्नलेखाः रेखाकाराणि चिह्नानि ताभिर्लाञ्छितं शोभितं तलं तलप्रदेशो ययोस्तादृशौ, तथा स्निग्धं मसृणमुदरं मध्यभागो येषां तादृशाः कोमला मृदु- ला नखा मणय इव ययोस्ते, तथा ऋजवः सरलाः अनुपूर्ववृत्ताः क्रमवर्तुलाः ताम्रा रक्तवर्णा अङ्गुलयो ययोस्ते, तथा सन्नतौ नम्रौ अंसदेशौ स्कन्धौ ययोस्ता- दृशी, सौकुमार्यवत्यौ मनोहरे तथा निमग्ना ईषदवनताः पर्वाणां सन्धयो ययोस्ते । एतानि बाहुलते इत्यस्य विशेषणानि । तन्वी क्षीणा तथा कम्बुवत् शङ्खवत् वृत्ता वर्तुला बन्धुरा नतोन्नता कन्ंधरा ग्रीवा । वृत्तमध्येत्यादि-वृत्तं वर्तुलं यन्मध्यं मध्यदेशस्तत्र विभक्तः पृथक्कृतो रागो रक्तिमा यस्मिंस्तादृशोऽधरो यस्मिन् तादृशम् । एतदारभ्य सर्वमाननकमलविशेषणम् । असंक्षिप्तमनल्पं चारु सुन्दरं चिबुकं हनुदेशो यत्र तादृशं तथा आपूर्ण सम्यक्पुष्टं कठिनमशिथिलं गण्डमण्डलं कपोलदेशो यत्र तादृशं तथा संगते परस्परमिलिते अनुवक्रे वक्राकारे नीले कृष्णवर्णे स्निग्धे मसृणे भ्रूलते यत्र तादृशं तथा अनतिप्रौढं नातिविकसितं यत्ति- लकुसुमं तत्सदृशी नासिका यन्त्र तथाविधं तथा- (२९) अत्यसितो गाढकृष्णः धवलः शुभ्रः, रक्तोऽरुणश्चैवंभूता ये त्रयो- भुजाएँ अवनत कंधेके समीपकी मनोहर सन्धि (जोड़) से निम्न है। जिन भुजाओंमें सीधी, गोल और लाल रङ्गकी अंगुलियां हैं। जिन अङ्गुलियोंमें चिकने कोमल नख मणिके समान मालूम पड़ते हैं। धन-धान्य, सन्तानको प्रचुरमात्रामें सूचित करनेवाली रेखाएँ इसके तलप्रदेश (हस्ततल) में विराजमान हैं। इसकी ग्रीवा क्षीण तथा शंखके समान आकारवाली है। गोल मध्यदेशमें विभक्त लाल इसके अधर हैं। बहुत सुन्दर इसकी हनु (चिबुक) है। इसका कपोल प्रदेश अशथिल (कठिन) है। परस्पर मिली हुई वक्राकार तथा नीली चिकनी इसकी भ्रूलताएं हैं। अविकसित तिलके फूलके समान इसकी नासिका है। (२९) अत्यन्त कृष्ण, सफेद और लाल तीन भागोंसे देदीप्यमान मधुर, गम्भीर Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu