भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 36, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 36

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF

३६ दशकुमारचरितम् । [ पूर्वपीठिकायां

मिव मामवलोक्य शोकहेतुमवोचत्—'द्विजात्मज ! राजहंसमन्त्रिणः सितवर्मणः कनीयानात्मजः सत्यवर्मा तीर्थयात्रामिषेण देशमेनमागच्छत् । स कस्मिंश्चिदग्रहारे कालीं नाम कस्यचिद् भूसुरस्य नन्दिनीं विवाह्य तस्या अनपत्यतया गौरीं नाम तद्भगिनीं काञ्चनकान्तिं परिणीय तस्यामेकं तन- यमलभत । काली सासूयमेकदा धात्र्या मया सह बालमेनमेकेन मिषेणा- नीय तटिन्यामेतस्यामक्षिपत् । करेणैकेन बालमुद्धृत्यापरेण प्लवमाना नदीवेगागतस्य कस्यचित्तरोः शाखामवलम्ब्य तत्र शिशुं निधाय नदीवेगे- नोह्यमाना केनचित्तरुलग्नेन कालभोगिनाहमदंशि । मदवलम्बीभूतो भूरु- होऽयमस्मिन् देशे तीरमगमत् । गरलस्योद्दीपनतया मयि मृतायामरण्ये कश्चन शरण्यो नास्तीति मया शोच्यते' इति ।

कीलः तस्योत्पाटने उद्धरणे क्षमं समर्थम् । शोकस्य हेतुं कारणम् । कनीयान् कनिष्ठः तीर्थयात्राया मिषेण कपटेन । अग्रहारे ग्रामे । भूसुरस्य ब्राह्मणस्य । अनप- त्यतया अपुत्रकतया । काञ्चनस्य स्वर्णस्येव कान्तिरुज्ज्वल्यं यस्यास्ताम् । परिणीय विवाह्य । सासूयं विद्वेषेण । मिषेण छलेन । तटिन्यां नद्याम् । उद्धृत्य धारयित्वा । अपरेण करणेति शेषः । प्लवमाना तरन्ती । नदीवेगागतस्य नद्या वेगवशादुपस्थित- स्य । तरोः वृक्षस्य । निधाय संस्थाप्य । उद्यमाना नीयमाना । तरुलग्नेन वृक्षारू- ढेन । कालभोगिना कृष्णसर्पेण अदंशि दृष्टा । मदवलम्बीभूतो मदाश्रयीभूतः । भूरुहो वृक्षः । अगमत् प्राप्तवान् । गरलस्य विषस्य । उद्दीपनतया उत्कटतया । मृतायां सत्यामिति शेषः । शरण्यो रक्षकः । शोच्यते खेदः क्रियते ।

मनमें यह समझकर कि इस व्यक्तिद्वारा मेरा शोकरूपी अङ्कुश निकाल दिया जायगा—यह समर्थ शक्तिवाला है । मुझसे कहना प्रारम्भ किया—'हे विप्रसुत ! राजहंसके मन्त्री सितवर्माका छोटा लड़का सत्यवर्मा तीर्थाटनके लिये इस देशमें आया था । किसी अग्रहार (राजाके द्वारा संकल्प करके दिये हुए ग्राम) में एक विप्रकी कन्या, जिसका नाम काली था, उससे विवाह किया; परन्तु उससे सन्तति न होनेपर उसने उसीकी छोटी बहिन गौरीसे उद्वाह किया जो स्वर्णसी सुन्दरी थी। उसको एक पुत्र हुआ। एक दिन काली ईर्ष्याके वशीभूत होकर उस बालकके सहित मुझे (मैं उसकी धात्री थी) किसी बहाने नदीके तीरपर ले आयी और हम दोनोंको नदीमें ढकेलकर भाग गयी । एक हाथसे बालकको पकड़े हुए मैं दूसरे हाथसे नदीमें तैरने लगी । इतनेमें नदीके बहावमें बहता हुआ एक वृक्ष आया जिसकी डालपर बालकको बिठा दिया और नदीमें उसी पेड़को पकड़कर नदीके वेगके सहारे तैरती चली । उस वृक्षमें लिपटे किसी सर्पने मुझे काट लिया । उस वृक्ष के साथ मैं इस प्रदेशमें तीरपर आ लगी । विष की गर्मीसे मेरे मर जानेपर इस बालकका कोई भी रक्षक नहीं यही सोचकर रो रही हूँ।'

Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu