भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 395, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 395

सप्तमोच्छ्वासः ] बालविबोधिनीव्याख्यासहितम् । ३६५

चरितार्था दीक्षा । तच्चरणरजःकणैः कैश्चन शिरसि कीर्णैरनेकस्यानेक आतङ्कश्चिरं चिकित्सकैरसंहार्थः संहृतः । तदङ्घ्रप्रक्षालनसलिलसेकैर्नि- ष्कलङ्कशिरसां नश्यन्ति क्षणेनैकेनाखिलनरेन्द्रयन्त्रलङ्घिनश्चण्डताराग्रहाः । न तस्य शक्यं शक्तेरियत्ताज्ञानम् । न चास्याहंकारकणिका' इति । (१३) सा चेयं कथानेकजनास्यसंचारिणी तस्यं कनकलेखाधि- बयाराशिः करुणाखनिः। एतत्सम्र्ग्रहेण एतंस्य यतेः सङ्ग्रहेण प्राप्या । एतत्सं- काशादर्थग्रहेणेत्यपि पाठान्तरं तत्र एतस्य सकाशादर्थग्रहेण मन्त्रार्थज्ञानेनेत्यर्थः । चरितार्था-सफला । दीक्षा-शिक्षाग्रहणम् । तच्चरणरजःकणैः तस्य पदधूलिले- शैः । कैश्चन अनिर्वाच्यैरित्यर्थः । शिरसि मस्तके कीर्णैः निःक्षिप्तैः । अनेकस्य असंख्यस्य लोकस्य । आतङ्कः अयम् । यस्तु चिरं दीर्घकालं चिकित्सित्वापि चिकित्सकैर्भिषग्भिः असंहार्यः अपनेतुमशक्यः सोऽप्यातङ्कः संहृतः अपनीतः । तदङ्ग्रीति-तस्य यतेः अंघ्रिप्रक्षालनस्य चरणधावनस्य यत् सलिलं पादप्रक्षालनजलं तस्य सेकैरभिषेचनैः निष्कलङ्कं निष्पापं शिरो येषां तेषां जनानाम् अखिलनरे- न्द्रान् सकलमन्त्रवादिनश्चिकित्सकान् यन्त्राणि च लङ्घयन्ति अतिक्रामन्ति ये तादृशाः चण्डताराग्रहाः कुपितनक्षत्रग्रहगणाः एकेन क्षणेन मुहूर्त्तमात्रेण नश्य- न्ति शाम्यन्ति । तस्य यतेः । शक्तेः सामर्थ्यस्य इयत्ताज्ञानं परिमाणवोधः न शक्यं कर्त्तुमशक्यम् । अहङ्कारकरणिका अहमेतावान् शक्तिसम्पन्न इत्याकारका- भिमानलेशः । (१३) सा पूर्ववर्णिता। कथा वार्त्ता । अनेकजनास्यसञ्चारिणी-निखिललोक

आदि, नाचा करते हैं। जिस व्यक्तिको जो शास्त्र नहीं आता हो उसे चाहिये कि, वह उस यतिसे अर्थज्ञान सहित प्राप्त कर ले। इस यतिका मुख, असत्यसे तो स्पर्श तक नहीं किये हुए है-कभी झूठ नहीं बोलता है। यह यति साक्षात् करुणाका कोष है। इस यतिके द्वारा प्राप्त की हुई दीक्षा सफल होगी। इस यतिके चरणकी रजके कणोंको शिरपर धारण करनेसे कई एक व्यक्तियोंके भय-व्याधि, पागलपन दूर हो गये। जिनकी चिकित्सा चिरकालतक करके बड़े-बड़े वैद्यराट् थक गये थे। जो व्याधियां, दुष्ट ग्रह, भूत-प्रेत यक्ष, ब्रह्मराक्षस आदि बड़े-बड़े मान्त्रिकों-तान्त्रिकों, वैद्यों-हकीमों, डाक्टरों और ओझाओंके द्वारा नष्ट नहीं होते हैं उन उपर्युक्त रोग-आदिको इस यतिके चरणके प्रक्षालित जलसे एक क्षणमें लाभ होता है। अर्थात् इस यतिके चरणके अंगुष्ठका प्रक्षालित जल माथेपर लगानेसे सब व्याधियोंको नष्ट कर देनेवाला है। इस यतिकी कितनी शक्ति है इसका ज्ञान किसीको नहीं है इसमें अभिमानका लेश भी नहीं है।' (१३) इस प्रकारसे मेरी कीर्ति-कथाको सभी लोगोंके मुखसे निकलनेपर वह

२६ द० कृ० उ० Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu