भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 412, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 412

[Top Header: CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri.Funding: MIDF]

४१२ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां

नालीमुखोद्घृताभिरद्भिः फलैश्च पञ्चषैः शरक्षेपोच्छ्रितस्य लकुचवृक्षस्य शिखरात्पाषाणपातितैः प्रत्यानीतप्राणवृत्तिमापाद्य, तरुतलनिषण्णस्तं जरन्तमब्रवम्-'तात, क एष बालः, को वा भवान्, कथं चेयमापदापन्ना' इति । ( ३ ) सोऽश्रुगद्गदमगदत्-'श्रूयतां महाभाग ! विदर्भो नाम जन- पदः तस्मिन्भोजवंशभूषणम्, अंशावतार इव धर्मस्य, अतिसत्त्वः, सत्यवादी, वदान्यः, विनीतः, विनेता प्रजानाम्, रञ्जितभृत्यः, कीर्ति- मान्, उदग्रः, बुद्धिमूत्तिभ्यामुत्थानशीलः, शास्त्रप्रमाणकः, शक्यभव्य- रज्जुभूतयेत्यर्थः । उत्तार्य उद्‌धृत्य । वंशनालीति-वंशस्य नाली अन्तश्छिद्रं वेणुर्वा तस्या मुखमग्रभागस्तेनोद्धृताभिर्निष्कासिताभिः । अद्भिजैलैः । पञ्च षड्वा प्रमाण- मेषां ते पञ्चषास्तैः । शरक्षेपो बाणगतिः, यावद्वाणा गच्छन्तीत्यर्थः । शरक्षेपाद- प्युच्छ्रितस्योन्नतस्य । शिखरात् अग्रदेशात् । पाषाणपातितैः प्रस्तरनिक्षेपेणाधः- क्षिप्तैः । फलैरित्यस्य विशेषणम् । करणभूतैः तैः प्रत्यानीता पुनराच्छिन्ना प्राणवृत्तिः जीवनयोगो यस्य तम्। आपाद्य कृत्वा । जरन्तं वृद्धम् । ( ३ ) सः वृद्धः । जनपदः देशः । अस्तीति शेषः । अंशावतारः-अंशेनैक- देशेन अवतारः न तु पूर्ण इत्यर्थः । अतिसत्त्वः समधिकबलवान् सत्त्वगुणप्रधानो वा । वदान्यो दानशौण्डः । विनेता शिक्षादाता । रञ्जितभृत्यः अनुरक्तसेवकः । बुद्धया मूर्त्या आकारेण चोत्थानशीलः पौरुषस्वभावः । शक्यं स्वसाध्यं अन्यं मङ्गल- जनकं कल्पं विधिम् आरभत इति शक्यभव्यकल्पारम्भी । संभावयिता मानधना- खींचकर उस कूपके बाहर निकाला तथा बांस की नलीद्वारा जल खींचकर उस बालक को पीनेको दिया जिससे उसकी प्यास बुझी । इसके पश्चात् मैने बाणों और पत्थरोंकी सहायतासे लकुच वृक्षसे पांच-छः फल तोड़कर उन दोनों को खिलाये जिससे उन दोनों की क्षुधा निवृत्त हुई। पुनः हम सब एक वृक्षकी छायामें जा बैठे और मैंने उस वृद्धसे प्रश्न किया-हे तात ! यह बालक कौन है ? आप कौन हैं ? यहाँ कैसे आये ? कैसे इस आपत्तिमें फँस पड़े ? मेरे प्रश्नों को श्रवण कर उस बूढ़ेके नेत्रोंमें आँसू आ गये और वह गद्गद कण्ठसे कहने लगा- ( ३ ) हे महाभाग ! विदर्भ नामका एक देश है । उसमें भोजवंशका भूषण पुण्यवर्मा नाम का एक शासक रहता था जो धर्मका अवतार, सत्यवादी, अप्रमेय बलिष्ठ, विनय-भावसम्पन्न, दानी, प्रजापालक, यशस्वी, अपने दासोंको प्रसन्न रखनेवाला, उन्नतिशील, शास्त्रपर श्रद्धा रखनेवाला, अपनी बुद्धि द्वारा तथा अपनी देह द्वारा प्रजाकी निरन्तर उन्नति करनेवाला, विद्वानोंकी पूजा करनेवाला, सेवकोंका

[Bottom Footer: Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu]