भारतकोश
दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)

महाकवि दण्डी द्वारा

स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)

DevanagariHindipublished474 पृष्ठ

पृष्ठ 420, कुल 474 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 420

CC-0. In Public Domain. Digitization by eGangotri. Funding: MIDF ४२० दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां मुष्टिमर्घमुष्टिं वाभ्यन्तरीकृत्य कृत्स्नमायव्ययजातमह्नः प्रथमेऽष्टमे वा भागे श्रोतव्यम् । शृण्वत एवास्य द्विगुणमपहरन्ति तेऽध्यक्षधूर्ता- श्चत्वारिंशतं चाणक्योपदिष्टानाहरणोपायान्सहस्रधात्मबुद्धयैव ते विक- ल्पयितारः । ( १० ) द्वितीयेऽन्योन्यं विवदमानानां जनानामाक्रोशाद्दह्यमानकर्णः कष्टं जीवति । तत्रापि प्राङ्क्षिवाकादयः स्वेच्छया जयपराजयौ विदधानाः, पापेनाकीर्त्या च भर्तारमात्मनश्चार्थैर्योजयन्ति । तृतीये स्नातुं भोक्तुं च न लभते । भुक्तस्य यावदन्धःपरिणामस्तावद् विषभयं न शाम्यत्येव । निक्षिप्य गिलित्वेति भावः । शृण्वत इति अनादरे षष्ठी । शृण्वन्तं तमनादृत्य तस्यैव समक्षमित्यर्थः । अध्यक्षधूर्त्ताः धूर्त्ताः अधिकारिणः । चत्वारिंशतमित्यादि- चाणक्येन चत्वारिंशत्संख्यका एवाहरणोपाया उपदिष्टास्ते तु स्वबुद्धिबलेन सहस्र- प्रकारानाहरणोपायान् कल्पयेयुरित्यर्थः । ( १० ) द्वितीये दिवसस्य द्वितीयभागे । आक्रोशात् चीत्कारशब्दात् । प्राङ्- विवाकः व्यवहारद्रष्टा 'जज' इति भाषा । पापेनेत्यादि-पापेन निन्दया च भर्तारं स्वामिनं योजयन्ति आत्मनः स्वान् अर्थैर्धनैर्योजयन्ति । तृतीये तृतीयभागे । अन्धसामन्नानां परिणामः परिपाकः । विषभयमिति । नृपस्य विनाशाय शत्रवोऽन्नेन सह विषप्रदानं कुर्वन्तीति प्रसिद्धम् । हिरण्यप्रतिग्रहाय प्रजाभ्यो धनग्रहणाय । मन्त्रचिन्तया अमात्यैः सह मन्त्रणायाम् । आयासं क्लेशम् । मध्यस्था उदासीनाः। सम्भूय मिलित्वा । दोषगुणावित्यदि द्वितीयान्तपदानि विपरिविंतयन्त इत्यस्य पड़ता है; चाहे वह मुँह धोये वा न धोये । एक-दो मुट्ठी अन्न खाकर उसे वह कार्य करना ही पड़ता है। वे मूर्ख राजगण आय-व्ययका निरीक्षण चाहे जितना भी करें, किन्तु उनके कपटी अधिकारी दुगुनी-तिगुनी रकम हड़प कर ही जाते हैं। चाणक्य ऋषिने दूसरोंका धन अपहरण करनेकी चार युक्तियां बतायी हैं+ किन्तु वे धूर्त अपनी युक्तियोंसे उन्हें सहस्रों प्रकारकी कर देते हैं। ( १० ) पारस्परिक मनमुटावसे जनताके स्पर्धायुक्त गाली-गलौजवाले, वाक्य राजाओं को अलग सुनने पड़ते हैं। यहाँ तक कि उन कटु वचनोंको श्रवण करते करते सीधे-सादे राजाओं के कान भर जाते हैं। इस प्रकार वे राजा बड़े कष्टके साथ अपना जीवन व्यतीत करते हैं। दूसरी बात वे धूर्तगण अपने मनसे अनेक प्रकारके मनगढ़न्त झगड़ोंको खड़े करके जय-विजय अथवा हानि-लाभकी बात गढ़कर अनेक प्रकारके पाप एवं दुष्कीर्तिकर कार्यको करते हुए अपने मूर्ख स्वामीको बदनाम कर अपना स्वार्थ साधते हैं- Nepal Sanskrit University, Balmeeki Campus, Kathmandu