दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 454, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ें४५४ दशकुमारचरितम् । [ उत्तरपीठिकायां रन्ध्रश्व लोको नष्टमुष्टिचिन्तादिकथनैश्च्युपायान्तरप्रयुक्तैर्दिव्यांशतामेव मम समर्थयमानः, मदाज्ञां नात्यवर्तत । ( ३६ ) राजपुत्रस्यार्यपुत्र इति प्रवाहहेतुः प्रसिद्धिरासीत् । तं च गुणवत्यहनि भद्राकृतमुपनाय्य पुरोहितेन पाठयन्नीतिं राजकार्याण्यन्वति- ष्ठम् । अचिन्तयं च—'राज्यं नाम शक्तित्रयायत्तम् , शक्तयश्च मन्त्रप्रभा- वोत्साहाः परस्परानुगृहीताः कृत्येषु क्रमन्ते । मन्त्रेण हि विनिश्चयोऽर्था- नाम् , प्रभावेण प्रारम्भः, उत्साहेन निर्वहणम् । अतः पञ्चाङ्गमन्त्रमूलः, दिवि स्वर्गे भवो दिव्यो देवस्तस्यांशतां समर्थयमानः अनुमन्यमानः । अत्यवर्त्तत अत्यक्रामत् । ( ३६ ) आर्यपुत्रो देवीपुत्रो भवानीपुत्रो वा । इति एवंरूपा । प्रसिद्धिरि- त्यर्थेनान्वयः । प्रभावहेतुः प्रभुत्वकारणम् । तं राजकुमारम् । गुणवति शुभे । भद्राकृतं मुण्डितम् । उपनाय्य उपनयनं कारयित्वा । शक्तित्रयायत्तम् । शक्तित्रया- धीनम् । मन्त्रेति-मन्त्रशक्तिः प्रभुशक्तिरुत्साहशक्तिश्चेति । परस्परानुगृहीताः परस्परापेक्षिणः । कृत्येषु विधेयवस्तुषु । क्रमन्ते प्रभवन्ति । विनिश्चयो निर्णयः । अर्थानां कार्यवस्तूनाम् । प्रारम्भः प्रवर्त्तनम् कार्येष्विति शेषः । निर्वहणं सिद्धिः । पञ्च अङ्गानि सहायादीनि यस्य यादृशो यो मन्त्रः स एव मूलं यस्य सः । द्विरूपः कोषजदण्डजत्वेन द्विविधः । प्रभाव एव स्कन्धः काण्डो यस्य सः । चतुर्गुणोऽधिक- उत्साहो विटपाः शाखा यस्य सः । द्विसप्ततिः प्रकृतयः स्वाम्यमात्यादयः पत्राणि होने पर भी हम हृष्ट-पुष्ट और मुदित जीवन धरे रहे । इस कारण सब लोग हमें किसी देव का अंश समझने लगे । अब तो किसी में यह सामर्थ्य नहीं रहा कि हमारे आदेश के विरुद्ध कार्य करे वा हमारी आज्ञा न माने । ( ३६ ) वे राजपुत्र भार्या ( देवी ) के कुमार कहे जाते थे । इस हेतु उनका प्रभाव भी बहुत बढ़ गया । तदनन्तर हमने शुभ दिवस में पुरोहित के द्वारा राजकुमार का मुण्डन संस्कार तथा फिर यज्ञोपवीत कराया । ततः राजनीति पढ़ाते हुए राजकार्य का सञ्चालन प्रारम्भ कर दिया । हमने सोचा कि राज्य तीन शक्तियों के बल पर स्थिर रहता है । वे तीन शक्तियाँ हैं—मन्त्रशक्ति, उत्साह शक्ति और प्रभाव शक्ति । ये शक्तियाँ परस्पर एक दूसरे से सम्बन्धित होकर कार्य किया करती हैं । मन्त्र शक्ति से कर्तव्य का ज्ञान होता है । प्रभाव शक्ति ( सामर्थ्य ) से कार्य मे प्रवृत्ति होती है और उत्साह से कार्य की सिद्धि होती है । सहाय, साधन, उपाय, देश-काल के विभाग और आपत्ति का निराकरण ये ही पञ्चाङ्ग कहे जाते हैं । ये पाँच अङ्ग नीति रूप वृक्ष की जड़ें ( मूल भाग ) हैं । उस वृक्ष का स्कन्धदेश कोष और दण्ड-प्रभाव माने जाते हैं । धन के अतिशय स्थिर प्रयत्नके