दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा)
महाकवि दण्डी द्वारा
स्रोत: दशकुमारचरितम् (सटीक - पूर्वपीठिका व मूल कथा) · चौखम्बा संस्कृत सीरीज · 1968 (उद्गम)
पृष्ठ 97, कुल 474 में से
संदर्भ में पढ़ेंयहाँ दिए गए पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:
पञ्चमोच्छ्वासः ] व्याख्याद्वयोपेतम् । ६६ ( २१ ) इति पठित्वा सादरमभाषत-‘सखि, छायावन्मामनुवर्तमा- नस्य पुष्पोद्भवस्य वल्लभा त्वमेव तस्या मृगीदृशो बहिश्चराः प्राणा इव वर्तसे । त्वच्चातुर्यमस्यां क्रियालतायामालवालमभूत् । यत्तवाभीष्टं येन प्रियामनोरथः फलिष्यति तदखिलं करिष्यामि । नताङ्ग्या मन्मनःकाठि- न्यमाख्यातम् । यदा केलीवने कुरंगलोचना लोचनपथमवर्तत तदैषापहृ- तमदीयमानसा सा स्वमन्दिरमगात् । सा चेतसो माधुर्यकाठिन्ये स्वय- मेव जानाति । दुष्करः कन्यान्तःपुरप्रवेशः । तदनुरूपमुपायमुपपाद्य श्वः परश्वो वा नतांगीं संगमिष्यामि । मदुदन्तमेवमाख्याय शिरीषकुसुमसुकु- माराया यथा शरीरबाधा न जायेत तथाविधमुपायमाचर’ इति । (२२) बालचन्द्रिकापि तस्य प्रेमगर्भितं वचनमाकर्ण्य संतुष्टा कन्या-
(२१) छायया तुल्यं छायावत् यथा छाया पुरुषं सर्वथा अनुसरति तद्वदि- त्यर्थः । अनुवर्तमानस्य अनुसरतः सर्वदैव मां सेवमानस्येत्यर्थः । बहिश्चराः प्राणाः द्वितीयमिव जीवितम् । क्रिया कार्यं मत्प्रयोजनमित्यर्थः । सैव लता तस्याम् । आल- वालं जलसेकभूमिः । ( आलवालं विना लतायाः पुष्टिर्यथा न भवति तथा त्वच्चा- तुर्यं विना मत्प्रयोजनमपि न सेत्स्यतीति भावः ) । मम मनसः काठिन्यं कठोरता । अपहृतं चोरितं मदीयं मानसं चित्तं यया सा । माधुर्यं कोमलता च काठिन्यं कठो- रता च ते । उपपाद्य कृत्वा श्वः आगामिदिने । परश्वः-द्वितीयदिने । (२२) प्रेम्णा गर्भितं प्रेमपूर्णम् । तत्रोद्याने । चकोरस्येव दीर्घे लोचने यस्याः
( २१ ) इस पत्रोत्तरमें राजवाहनने उससे आग्रहके साथ कहा-हे सखि ! पुष्पोद्भव छायाके समान मेरे पास रहता है । उस पुष्पोद्भवकी वल्लभा तुम हो और उस मृगनयनी मेरी प्यारीकी सखी हो तथा उसके बाहरी प्राणोंके सदृश इतस्ततः परिभ्रमण करती हो । इस कार्यरूपी लतामें तुम्हारी चतुरता अलवाल (थाले) का काम करती है । अतः आपकी जो अभिलाषा होगी तथा जो अभीष्ट होगा उसे मैं पूर्णतया सफल करूँगा । यद्यपि वह सुकुमारी मेरे मनको कठोर कहती है परन्तु, मैने जिस समय उस नतांगीको उस उपवनमें देखा था उसी समयसे वह मेरे मनको चुराकर अपने घर भाग गयी ! वह नतांगी हृदयकी कठिनता तथा मृदुता खूब जानती है । अस्तु कन्याके अन्तःपुरमें प्रविष्ट होना अति दुष्कर हैं । अतः वहाँ जानेका कोई सरल उपाय सोचकर मैं कल या परसों उनसे मिलूँगा । इस रीति से मेरे वृत्तान्तोंको उसे सुनाकर तुम ऐसी युक्ति करो जिससे शिरीषकुसुमके समान कोमल अङ्गोंवाली इस राजपुत्रीको कोई कष्ट न होवे । (२२) वह बालचंद्रिका राजवाहनके इस प्रेमपूर्ण सन्देशको वहनकर प्रसन्नचित्त होकर