द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणाः । १०३ अतीव मधुरो मूले मध्ये मधुर एव च । अग्रे चाक्षिषु विज्ञेय इक्षूणां लवणो रसः ॥ ३ ॥ पक्को रसो गुरुः स्निग्धः स तीक्ष्णः कफवातजित् ४ फाणितं गुर्वभिष्यन्दि वृंहणं कफशुक्रलम् ॥ ५ ॥ रूक्षं मधूकपुष्पोत्थं फाणितं त्वथ वातहृत् । कफदं मधुरं पाके कषायं वस्तिदूषणम् ॥ ६ ॥ गुड़ो वृष्यो गुरुः स्निग्धः सक्षारो मूत्रशोधनः । नातिपित्तहरो मेदःकफक्रिमिवलप्रदः ॥ ७ ॥ प्रायोवादमाश्रित्य बोध्यम् । अन्ये त्वेतद्दोषभिया विदाहीति शीघ्रपाकीति व्याख्यानयन्ति ॥ २ ॥ इक्षूणामवयवविशेषेण गुणविशेषमाह अतीवेति अक्षि- ष्विति । ग्रन्थिषु चन्द्रिकाकारस्तु इक्षूणामक्षिषु सर्वसन्धिषु प्ररो- हजननसमर्था अङ्कुरा इत्याह । अन्ये त्वत्तु चेति पठन्ति तत् सुबोधम् ॥ ३ ॥ पक्वस्येक्षुरसस्य गुणमाह पक्व इति ॥ सतीक्ष्ण ईषत्तीक्ष्ण इत्यर्थः ॥ ४ ॥ फाणितं तन्तुलीभूतो रसः । अस्यैव तन्त्रान्तरे क्षुद्रगुड़ इति संज्ञा । तदुक्तं क्षुद्रो गुड़श्चतुर्भागावशेषित इति ॥ ५ ॥ फाणितप्रसङ्गान्मधूकपुष्पकृतफाणितगुणमाह रूक्षमिति ॥ ६ ॥ इक्षुरसस्यैव पाकादतिघनभावं गतस्य गुड़संज्ञा तस्य गुण- माह गुड़ इति ॥ सक्षार इति क्षारसहचरितलवणरसः क्षार- शब्देनोच्यते । स्वामिदासाद्यस्तु व्याख्यातारः क्षाराधिकारे क्षारस्य रसत्वमेव मन्यन्ते । तत्तु न सम्यक् सर्वतन्त्रविरोधात् ।