द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१०६ द्रव्यगुणः। सन्धानं लघु चक्षुष्यं स्वर्य्यं हृद्यं त्रिदोषनुत् । श्वासहिक्काविषहरमुष्णं क्षाम्बु विरोधि च ॥१७॥ मिति तथाच चरकविरोधः । तत्र हि वातलं गुरु शीतञ्च रक्त- पित्तापहं मध्विति पठति । एवं वाग्भटेऽपि व्रणशोधनसन्धान- रोपणं वातलं मध्विति पठ्यते । सत्यम् । तत्र यल्लघुत्वमुक्तं तत् पुराणमध्वपेक्षया । इदं हि वचनं सौश्रुतम् । सुश्रुते च पुराण- मेव मध्वधिकृतम् । यथा विडङ्गं पिप्पली चौद्रं सर्पिश्चाप्यनवं हितम् । इति । तेनाधिकृतत्वात् पुराणमधुन एवैते गुणा ज्ञेयाः । चरके तु पुराणादिविशेष मनादृत्य गुरुत्वमुक्तम् । चक्रस्तु लघ्विति लघुपाकमिति व्याख्याय विरोधं परिहरति । त्रिदोष- प्रशमनत्वञ्चास्य प्रभावान्मिलितत्रिदोषारब्धज्वरहरतया ज्ञेयम् । पृथग्वातजननन्तु चरकवाग्भटाभ्यामुक्तमतो न विरोधः । त्रिदोषहरत्वे उपपत्तिरपि दर्शिता सुश्रुतेन । यथा तच्च लघु- त्वात् कषायानुरसत्वाच्च कफघ्नं पैच्छिल्यात् माधुर्य्यात् कषा- यानुरसत्वाच्च वातपित्तघ्नमिति । न च दृष्टकारणत एव त्रिदोषहरत्वोपपत्तौ प्रभावकल्पनमयुक्तमिति वाच्यम् । प्रभाव- मन्तरेण मिलितत्रिदोषारब्धविकारहरणनियमानुपपत्तेः । विष- हरमिति विषान्वयसम्भवेऽपि विषहरत्वमस्य प्रभावात् । अतएवोक्तञ्चरके विषं विषघ्नमुक्तं यत् तत् प्रभावप्रभावितम् । इति । केचिदनयैवानुपपत्त्या वमिहरमिति पठन्ति । तन्न । सुश्रुतेऽपि विषप्रशमनमित्युक्तत्वात् । उष्णाक्षाम्बुविरोधीति उष्णेन क्षाम्बुना च विरुध्यते । सुश्रुते च उष्णविरोधे उपपत्ति- रपि दर्शिता यथा । तत् सौकुमार्य्याच्च तथैव शैत्यान्ना-