द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । १०६ सर्वं पित्तकरं मद्यमम्लं दीपनपाचनम् । भेदनं कफवातघ्नं हृद्यं बस्तिविशोधनम् ॥ पाके लघु विदाह्युष्णं तीक्ष्णमिन्द्रियबोधनम् । विकासि सृष्टविण्मूत्रं निद्राभावप्रसक्तिनुत् ॥ १॥ स्तन्यरक्तक्षयहिता सुरा दीपनबृंहणी । कार्श्यार्शोग्रहणीदोषमूत्राघातानिलापहा ॥ २॥ कासार्शोग्रहणीदोषप्रतिश्यायविनाशिनी । श्वेता मूत्रकफस्तन्यरक्तमांसकरी सुरा ॥ ३ ॥ इदानीं मधुगुडयोनित्वात् तथा मधुशब्दाभिधेयत्वाच्च मद्यस्य तदनन्तरं मद्यवर्गमाह सर्वमिति । यद्यपि मार्द्वीकमा- ध्वोकादिमद्यं साक्षादप्रतीयमानाम्लरसं तथापि अम्लकार्य्यदन्त- हर्षमुखस्रावकारित्वेन अम्लानुरसत्वेन चाम्लत्वमिह ज्ञेयम् । यत्तु वाग्भटे सस्वादुतिक्तकटुकमम्लपाकरसं सरम् । सकषायं स्वरारोग्यप्रतिभावर्णकृल्लघु ॥ इति । पञ्चरसत्वमुक्तम् । तन्मतेऽप्यम्लानुरसता इतररसानां ज्ञेया । उक्तं हि सर्वेषां मद्यमम्लानामुपर्य्युपरि वर्त्तते । इति । इन्द्रियबोधनमिति इन्द्रियपाटवकरमिति डल्लनः । निद्राभावप्रसक्तिनुदिति निद्राया अभावं नाशं तथा निद्राया अतिप्रसक्तिञ्च नुदति । अतएवोक्तमन्यत्र नष्टनिद्रातिनिद्राये हितं पित्तास्रदूषणम् । इति ॥ १ ॥ सुरागुणमाह स्तन्येति । सुराऽत्र लोहितवर्णा ॥ २ ॥ १०