द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१२८ द्रव्यगुणः। लघवो वृंहणा वृष्या हृद्या रोचनदीपनाः ॥ ४८ ॥ रसाला वृंहणी वृष्या स्निग्धा बल्या रुचिप्रदा॥४९॥ दधि स्याद्गुड़संयुक्तं स्नेहनञ्चानिलापहम् ॥ ५० ॥ द्राक्षाखर्जूरकोलानां गुरु विष्टम्भि पालकम् । परूषकाणां क्षौद्रस्य यच्चेक्षुविकृतिं प्रति ॥ ५१ ॥ तेषां कट्वम्लसंयोगात् पालकानां पृथक् पृथक् । द्रव्यं मानञ्च विज्ञाय गुणकर्माणि निर्दिशेत् ॥५२॥ षाड़वाः पुनर्मधुराम्ललवणसुगन्धिद्रव्यजा नानाविधाः । अन्ये पुनरेवं वदन्ति यदाह नलः । क्वथितन्तु गुड़ोपेतं सहकारफलं नवम् । तैलनागरसंयुक्तं विज्ञेयो रागषाड़वः ॥ इति ॥ ४८ ॥ रसालागुणमाह रसालेति । रसाला दधिसंयोगविशेषाः । तथा हि सचातुर्जातकाजाजि सगुड़ार्द्रकनागरम् । रसाला स्याच्छिखरिणी सुघृष्टं सरसं दधि ॥ ४९ ॥ रसालाप्रसङ्गेन सगुड़दधिगुणमाह दधीति ॥ ५० ॥ पालकानामपि कृतान्नभेदत्वात् तद्गुणमाह द्राक्षेति । यच्चेक्षुविकृतिं प्रतीत्यत्र पालकमिति सम्बन्धः ॥ ५१ ॥ उक्तानुक्तपालकगुणज्ञानोपायमाह तेषामिति । न हि नियतं द्रव्यं पालकेषु संयुज्यते । किं तर्हि पुरुषाणामभिलाषात् तथा व्याध्यादिविशेषैश्च तानि तानि द्रव्याणि संयुज्यन्ते । अतस्तत्तत्- कट्वम्लादिद्रव्यसंयोगं बुद्ध्वा तेषां संयुक्तानां द्रव्याणाञ्च मध्ये कस्य कियन्मानमिति बुद्ध्वा उक्तानुक्तपालकानां गुणकर्माणि निर्दिशेदित्यर्थः ॥ ५२ ॥