द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

३० द्रव्यगुणः । दन्त्योऽग्निमेधाजननॊऽल्पमूत्र- स्त्वच्योऽतिकेश्योऽनिलहा गुरुश्च ॥ ३५ ॥ तिलो विपाके मधुरो गुरुश्चेति । सत्यं एतदेवहि विपाकमधुरस्य तिलस्य गुरुत्ववचनं मधुरपाकस्यापि क्वचिद्गुरुत्वं व्यभिचरतीति बोधयति । तेन रक्तशाल्यादीनां मधुरपाकित्वेऽपि लघुत्व- प्राभाविकं सिद्धं भवतीति गुरुत्वं हि मधुरपाकित्वे अतिदिष्टं न तु स्वभावभूतम् । तेन गुरुत्वस्यातिदेशिकत्वेन तद्व्यभिचा- रोऽपि न दोषायेति । अत्र केचित् ननु यथा विपाकानां मधुरादीनां मधुरादिरसेष्विव गुरुत्वलघुत्वे अतिदिश्येते । एवं वीर्येऽप्युष्णादयो गुणा आतिदेशिकाः प्रसज्येरन् । अतस्तत्रापि व्यभिचारः कथं न स्यात् ? नैवं वीर्यस्य उष्णादयः स्वभावभूता न पुनरातिदेशिकाः उपाध्यन्तराभावात् । रसेषु हि मधुराम्ल- लवणतिक्तादय एव उपाधयः सन्ति । तथैव पाकानामपि मधुरकट्वम्लरूपा एवोपाधयः । तेन तत्र लघुत्वादयोऽतिदेष्टुं युज्यन्ते न पुनर्वीर्येषूष्णादयः । येनोष्णादय एव गुणा वीर्याणि नहि तस्मिन्नेव स्वभावे स एव स्वभावोऽतिदिश्यते । अतएव न व्यभिचारी स्वयमेव तत्स्वभावत्वात् तदभावे च तस्याभावा- द्येति । भवति चात्र । उपाध्यन्तरसद्भावात् पाकानां गुरुलाघवम् । अतिदिष्टमतस्तत्र व्यभिचारोऽपि सम्भवी ॥ शीतोष्णादिस्वभावस्य वीर्यस्यान्योऽस्ति नोपधिः । व्यतिरेको न शीतादेस्तदन्यः कोऽपि नान्वयि ॥ इत्याहुः । तिलानां त्वच्यत्वं केश्यत्वञ्चाधिकरणशक्त्या । तदुक्तं यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणमिति ॥ ३५ ॥