द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । ३१ तिलेषु सर्वेष्वसितं प्रधानम् मध्यः सितो हीनतरास्तथान्ये ॥ ३६ ॥ शिम्बास्तु विविधा रूक्षा बलघ्नाः स्वादुशीतलाः । विदाहिनोऽग्निशमना विज्ञेयाः कफनाशनाः । शुक्रदृष्टिचयकराः कटुपाकाः प्रमाथिनः ॥ ३७ ॥ सितासिताः पीतकरक्तवर्णा भवन्ति येऽनेकविधास्तु शिम्बाः । यथादितस्ते गुणतः प्रधाना ज्ञेयास्तथैषां रसपाकयोश्च ॥ ३८ ॥ अत्र तिलानां वर्णभेदेनानेकविधत्वं तत्र कस्यचित् प्राधान्यं कस्यचित् मध्यत्वमित्यादि दर्शयन्नाह तिलेष्विति । अन्ये इति । पीतलोहितहरिता इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ शिम्बी धान्यमध्य एव शिम्बित्वसामान्यात् । शिम्बाना- मपि सामान्यगुणकर्म निर्दिशन्नाह शिम्बा इति । स्वादुशीतला इति स्वादवः शीतलाश्चेति । कफनाशना इत्यनेन वातपित्त- कर्तृत्वं सूचयति । तदुक्तं सुश्रुते रूक्षः कषायो विशदोऽल्पशुक्रबलामदृष्टिचयकृद्विदाही । कटुविपाके मधुरश्च शिम्बः प्रभिन्नविण्मारुतपित्तलश्च ॥ इति । प्रमाथिन इति भिन्नवर्चसः ॥ ३७ ॥ वर्णविशेषेण शिम्बानां गुणविशेषमाह सितासिता इति । यथादित इति । पदार्थानतिक्रत्तौ वीप्सायामव्ययीभावः । तेनाव्यतिक्रमेणादौ आदाविति वा अर्थः । गुणत इति रसवीर्य्य- विपाकगुणैः तेनासितात् कृष्णात् सितो गुणतः प्रधानं पीता-