द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः । ४३ वर्त्तस्याः मधुरा वृष्याः पित्तघ्नाः कफकारकाः ॥१५॥ मत्स्याः स्निग्धोष्णामधुरा वातजिन्मललोमनाः । पित्तमांसबलश्लेष्मशुक्राभिष्यन्दकारकाः ॥ १६ ॥ रोहितः सर्वमत्स्यानां वरो वृष्योऽर्दितात्तिर्जित् । कषायानुरसः स्वादुर्वार्तघ्नो नातिपित्तकृत् ॥१७॥ शकुलो मधुरो रुच्यः कषायो विशदो लघुः ॥१८॥ शिलिन्दः श्लेष्मलो बल्यो विपाके मधुरो गुरुः । वातपित्तहरो वृष्य आमवातकरो मतः ॥ १९ ॥ आड़िमत्स्यो गुरुः स्निग्धः स्वादुर्वृष्यो बलप्रदः॥२०॥ इल्लिसो मधुरः स्निग्धः पित्तश्लेष्मप्रकोपणः । नृणां व्यवायनित्यानां हितो वह्निविवर्द्धनः ॥२१॥ एलङ्गः स्निग्धो मधुरो गुरुविष्टम्भिशीतलः ॥२२॥ पर्वतो मधुरः स्निग्धः कषायानुरसो गुरुः ॥ २३॥ भाकुटो मधुरो वृष्यः कषायानुरसो गुरुः ॥२४॥ यद्यपि मत्स्या द्विविधाः सामुद्रा नादेयाश्च । तत्र समुद्राणां तिमिप्रभृतीनां प्रायशोऽनुपयोगात् तानुपेक्ष्य नादेयानां गुणा वाच्याः । नादेयशब्दश्च समुद्रभिन्नजलभवमात्रोपलक्षकः । तेन सरस्तड़ागजानामपि ग्रहणम् । तत्र मत्स्यानां सामान्यगुणं निर्द्दिशन्नाह मत्स्या इति । मललोमना इति मलानुलोमनाः सृष्टमला इत्यर्थः । अतएव सृष्टविण्मूत्रमारुता इति माधव- करः ॥ १६ ॥ मत्स्यभेदेन गुणभेदं दर्शयन्नाह रोहित इति ॥ १७ ॥ शकु-