द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

४२ द्रव्यगुणः । गुहाशया वातहरा नेत्रगुह्यविकारिणाम् । हिता गुरुष्णमधुराः स्निग्धा मांसाशिनोऽधिकम् ॥ ८ प्रसह्याः स्वादुवीर्य्योष्णास्तेषां मांसाशिनस्तु ते । ते शोषभस्मकोन्मादे हिताः क्षीणे विशेषतः ॥ ९ ॥ दृक्शुक्रास्रहितः पर्णमृगः स्वादुर्गुरुस्तथा । सृष्टमूत्रपुरीषश्च कासार्शःश्वासनाशनः ॥ १० ॥ विलेशया वातहरा बृंहणा रसपाकयोः । मधुरा बद्धविण्मूत्रा वीर्य्योष्णाश्च प्रकीर्त्तिताः ॥ ११ ग्राम्या वातहराः सर्व्वे बृंहणाः कफपित्तलाः । मधुरा रसपाकाभ्यां दीपना बलवर्द्धनाः ॥ १२ ॥ कूलचरा मरुत्पित्तहरा वृष्या बलावहाः । मधुरस्निग्धशीताश्च मूत्रलाः श्लेष्मलास्तथा ॥ १३॥ प्लवा वृष्या हिमाः स्निग्धा रक्तपित्तानिलापहाः । सृष्टमूत्रपुरीषाश्च मधुरा रसपाकयोः ॥ १४ ॥ कोषस्थाः पादिनश्चैव स्निग्धाः शीतानिलापहाः । इति केचित् पठन्ति । अत्र स्वजात्यपेक्षयैव रौक्ष्यं न मसूरादि- वत् । एवमनिलावहत्वेनापि वातहरत्वे स्वजात्यपकृष्टतां सूच- यतीति प्रागेव व्याख्यातम् ॥ ७ ॥ वातहरा इत्यनेन पित्तश्लेष्मकर्त्तृत्वं सूचयति । तथा चका- रात् कासश्वासकार्श्यहरत्वञ्च बोध्यम् । उक्तञ्च वातं हन्युः श्लेष्मपित्ते कुर्युः स्निग्धाः कासश्वासकार्श्यापहाः स्युरिति ॥ ११ ॥ अनूपानां गुणमाह कूलचरा इति ॥ १३ ॥