द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

६६ द्रव्यगुणः । द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरञ्चाम्लमेव च । त्रिदोषघ्नन्तु मधुरमम्लं वातकफापहम् ॥ २ ॥ प्राचीनामलकञ्चैव दोषघ्नं गरहारि च ॥ ३ ॥ कर्कन्धुकोलवदरमामं पित्तकफावहम् । पक्वं पित्तानिलहरं स्निग्धं समधुरं सरम् ॥ ४ ॥ तच्छुष्कं कफवातघ्नं न च पित्ते विरुध्यते । पुराणं तृट्प्रशमनं श्रमघ्नं लघु दीपनम् ॥ ५ ॥ सौवीरं वदरं स्निग्धं मधुरं वातपित्तजित् ॥ ६॥ पुरस्कृत इति । चन्द्रिकाकारेणाप्यनुमतमेतत् । चक्रेणापि नातिपित्तलमित्येव पाठोऽनुमन्यते । किन्तु अस्मिन् पक्षे । अम्लं पित्तकरं प्रायो दाड़िमामलकादृते । इति वाग्भटविरोधो दुष्परिहर इत्यवधेयम् । अन्ये तु नापि पित्तलमिति पठित्वा अम्लं दाड़िमं पित्तं न करोति न च शमयतीति च व्याचक्षते । चरकेऽपि दाड़िमगुणे कफ- पित्तविरोधीत्युक्तम् । तत्राम्लं दाड़िमं पित्ताविरोधि मधुरन्तु कफाविरोधीत्याहुः ॥ १ ॥ प्राचीनामलकं प्रसिद्धम् ॥ ३ ॥ कर्कन्धुरल्पा शृगालकोलिः । कोलं मध्यप्रमाणवदरम् । वदरं महद्वदरम् । अम्लमिति पाठेऽप्यामेव आमावस्थायामेव तेषामम्लत्वात् पित्तकफावहमिति पित्तकफजनकम् ॥ ४ ॥ पुराणमिति पक्ववदरचूर्णम् । तदीयशुण्ठकमिति चक्रः ॥ ५॥ सौवीराख्यं वदरं महत्तमं आमपक्वावस्थासु मधुरमिति चन्द्रिकाकारः ॥ ६॥