द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः। १६ पलाण्डुर्मधुरो वृष्यः कटुः स्निग्धोऽनिलापहः । बल्यः पित्ताविरोधी च कफकृद्रोचनो गुरुः ॥ २४॥ ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो ग्रहयर्शोविकारनुत् ॥ २५॥ इति लवणादिवर्गः । कषायानुरसं नातिपित्तलं दाड़िमं स्मृतम् । दीपनोयं रुचिकरं हृद्यं वर्चोविबन्धनम् ॥ १ ॥ अनिलापहो वातप्रशमकः। कफकृदिति नात्यर्थं कफ- करः। पित्ताविरोधीति किञ्चित्पित्तकर इत्यर्थः। यदाह। नात्युष्णवीर्य्योऽनिलहा कटुश्च तीक्ष्णो गुरुर्नातिकफावहश्च। बलावहः पित्तकरोऽथ किञ्चित् पलाण्डुरग्निं परिवर्द्धयेच्च ॥ पलाण्डु पेयाज इति ख्याते ॥ २४ ॥ गृञ्जनक गाजर इति नाम्ना मगधादौ ख्यातः ॥ २५ ॥ इति लवणादिवर्गः । यद्यपि शाकेषु फलपाठाच्छाकानन्तरमेव फलगुणाभिधानं युक्तं तथापि शाकसंस्कारत्वेनान्तरङ्गत्वात् अल्पवक्तव्यत्वाच्च सूचिकटाहन्यायेन प्रथमं लवणादिवर्गमभिधाय अनन्तरं फल- गुणानाह कषायानुरसमिति। नातिपित्तलमिति। योग्यतया अम्लदाड़िममेवैवंगुणं बोध्यम् ईषत्पित्तकरमित्यर्थः। चरकेऽपि सर्वं पित्तलमम्लमन्यत्र दाड़िमामलकादिति इत्यत्र भट्टारहरि- चन्द्रेण दाड़िमग्रहणं निरस्य ॰ अन्यदामलकादित्येव पाठः