द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

६४ द्रव्यगुणः। नात्युष्णं नातिशीतञ्च वीर्य्यतो मरिचं सितम् । गुणवन्मरिचेभ्यश्च चक्षुष्यञ्च विशेषतः ॥ १८ ॥ हिङ्गु तीक्ष्णं कटुरसं शूलाजीर्णविबन्धनुत् । लघूष्णं पाचनं स्निग्धं दीपनं कफवातजित् ॥ १९ जीरकं रुचिकृत्सर्वं गन्धाढ्यं कफवातजित् । तीक्ष्णोष्णं कटुकं पाके कटु पित्ताग्निवर्द्धनम् २० यमानी कृष्णजीरश्च ज्ञेया जीरकवद्गुणैः ॥ २१ ॥ धन्याकं कासतृट्छर्द्दिशमनं चक्षुषोर्हितम् । कषायतिक्तं मधुरं हृद्यं रोचनदीपनम् ॥ २२ ॥ लसुनः क्षारमधुरः पत्रे मधुरपिच्छलः । मध्ये कन्दे तु तीक्ष्णोष्णः कटुपाकरसः सरः ॥ हृद्यः केश्यो गुरुर्वृष्यः स्निग्धो दीपनपाचनः । भग्नसन्धानकृद्वल्यो रक्तपित्तप्रकोपणः ॥ किलासकुष्ठगुल्मार्शोमेहकृमिकफानिलान् । सहिक्कापीनसश्वासकासान् हन्ति रसायनः ॥ २३ ॥ तीक्ष्णोष्णत्वात् करोतीति चक्रः। ये तु चयमपि श्लेष्मणो वदन्ति तदनुभवविरुद्धम् । डल्लनस्तु श्लेष्मप्रसेकि चेति पठति ॥ १७ ॥ सितं मरिचं शोभाञ्जनबीजम् । अन्ये तु मरिचमेव शुक्लं वदन्ति ॥ १८ ॥ सर्वमिति । शुक्लपीतभेदाज्जीरकद्वयमिति चक्रः ॥ २० ॥ कृष्णजीरः कारवी ॥ २१ ॥