द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः। ६३

अग्निदीप्तिकरस्तीक्ष्णस्तृष्णाघ्नश्चार उच्यते ॥ ११ ॥ आर्द्रकं रोचनं हृद्यं कटूष्णं वृष्यमेव च । कफानिलहरं स्वर्य्यं विबन्धानाहशूलनुत् ॥१२॥ शुण्ठी तु कफवातघ्नी सस्नेहा लघुदीपनी । वृष्योष्णा रोचनी हृद्या विपाके मधुरा कटुः ॥१३॥ पिप्पल्यार्द्रा स्वादुशीता गुर्वी श्लेष्मप्रकोपिणी ॥१४॥ सा शुष्का मधुरा पाके वृष्या पित्तप्रसादनी । स्निग्धोष्णा दीपनी वातश्लेष्मनुच्छ्वासनाशिनी॥१५॥ मरिचं लघु तीक्ष्णोष्णं रूक्षरोचनदीपनम् । रसे पाके च कटुकं कफघ्नं पित्तकोपनम् ॥१६॥ स्वादु पाक्यार्द्रमरिचं गुरु श्लेष्मप्रकोपि च ॥१७॥ आर्द्रकादीनामपि व्यञ्जनसंस्कारकत्वादत्रैव तद्गुणमाह आर्द्रकमिति ॥ ११ ॥ श्लेष्मप्रकोपिणीति स्ववर्गापेक्षया । न श्लेष्मशमनीत्यर्थ इति डल्लनः ॥ १४ ॥ मधुरपाकियतया पित्तं प्रसादयतीति चक्रः । अन्ये तु पित्ताविरोधिनीति पठन्ति । ईषत्पित्तविरोधिनीति च व्याच- क्षते । केचित्तु पित्तकोपिनीति पठन्ति व्याख्यानयन्ति च । सा पित्तशमनी पूर्वं दर्शिता वीर्य्यवादिना । शास्त्रकारेण निर्दिष्टा सा तु पित्तप्रकोपिणी ॥ तच्चार्द्रा पित्तशमनी शुष्का पित्तप्रकोपिणी इति ॥ १५ ॥ मरिचमिति शुष्कमरिचमित्यर्थः ॥ १६ ॥ श्लेष्मप्रकोपीति । श्लेष्मणोऽन्यतश्च तस्य प्रकोपणम् कटु-