द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

द्रव्यगुणः। १६ पलाण्डुर्मधुरो वृष्यः कटुः स्निग्धोऽनिलापहः । बल्यः पित्ताविरोधी च कफकृद्रोचनो गुरुः ॥ २४॥ ग्राही गृञ्जनकस्तीक्ष्णो ग्रहयर्शोविकारनुत् ॥ २५॥ इति लवणादिवर्गः । कषायानुरसं नातिपित्तलं दाड़िमं स्मृतम् । दीपनोयं रुचिकरं हृद्यं वर्चोविबन्धनम् ॥ १ ॥ अनिलापहो वातप्रशमकः। कफकृदिति नात्यर्थं कफ- करः। पित्ताविरोधीति किञ्चित्पित्तकर इत्यर्थः। यदाह। नात्युष्णवीर्य्योऽनिलहा कटुश्च तीक्ष्णो गुरुर्नातिकफावहश्च। बलावहः पित्तकरोऽथ किञ्चित् पलाण्डुरग्निं परिवर्द्धयेच्च ॥ पलाण्डु पेयाज इति ख्याते ॥ २४ ॥ गृञ्जनक गाजर इति नाम्ना मगधादौ ख्यातः ॥ २५ ॥ इति लवणादिवर्गः । यद्यपि शाकेषु फलपाठाच्छाकानन्तरमेव फलगुणाभिधानं युक्तं तथापि शाकसंस्कारत्वेनान्तरङ्गत्वात् अल्पवक्तव्यत्वाच्च सूचिकटाहन्यायेन प्रथमं लवणादिवर्गमभिधाय अनन्तरं फल- गुणानाह कषायानुरसमिति। नातिपित्तलमिति। योग्यतया अम्लदाड़िममेवैवंगुणं बोध्यम् ईषत्पित्तकरमित्यर्थः। चरकेऽपि सर्वं पित्तलमम्लमन्यत्र दाड़िमामलकादिति इत्यत्र भट्टारहरि- चन्द्रेण दाड़िमग्रहणं निरस्य ॰ अन्यदामलकादित्येव पाठः

६६ द्रव्यगुणः । द्विविधं तत्तु विज्ञेयं मधुरञ्चाम्लमेव च । त्रिदोषघ्नन्तु मधुरमम्लं वातकफापहम् ॥ २ ॥ प्राचीनामलकञ्चैव दोषघ्नं गरहारि च ॥ ३ ॥ कर्कन्धुकोलवदरमामं पित्तकफावहम् । पक्वं पित्तानिलहरं स्निग्धं समधुरं सरम् ॥ ४ ॥ तच्छुष्कं कफवातघ्नं न च पित्ते विरुध्यते । पुराणं तृट्प्रशमनं श्रमघ्नं लघु दीपनम् ॥ ५ ॥ सौवीरं वदरं स्निग्धं मधुरं वातपित्तजित् ॥ ६॥ पुरस्कृत इति । चन्द्रिकाकारेणाप्यनुमतमेतत् । चक्रेणापि नातिपित्तलमित्येव पाठोऽनुमन्यते । किन्तु अस्मिन् पक्षे । अम्लं पित्तकरं प्रायो दाड़िमामलकादृते । इति वाग्भटविरोधो दुष्परिहर इत्यवधेयम् । अन्ये तु नापि पित्तलमिति पठित्वा अम्लं दाड़िमं पित्तं न करोति न च शमयतीति च व्याचक्षते । चरकेऽपि दाड़िमगुणे कफ- पित्तविरोधीत्युक्तम् । तत्राम्लं दाड़िमं पित्ताविरोधि मधुरन्तु कफाविरोधीत्याहुः ॥ १ ॥ प्राचीनामलकं प्रसिद्धम् ॥ ३ ॥ कर्कन्धुरल्पा शृगालकोलिः । कोलं मध्यप्रमाणवदरम् । वदरं महद्वदरम् । अम्लमिति पाठेऽप्यामेव आमावस्थायामेव तेषामम्लत्वात् पित्तकफावहमिति पित्तकफजनकम् ॥ ४ ॥ पुराणमिति पक्ववदरचूर्णम् । तदीयशुण्ठकमिति चक्रः ॥ ५॥ सौवीराख्यं वदरं महत्तमं आमपक्वावस्थासु मधुरमिति चन्द्रिकाकारः ॥ ६॥

द्रव्यगुणः। ६७ आम्रं बालं रक्तपित्तकरं मध्यन्तु पित्तलम् । पक्कं वर्णकरं रुच्यं मांसशुक्रबलप्रदम् ॥ पित्ताविरोधि वातघ्नं हृद्यं गुर्वनुलोमनम् ॥ ७ ॥ आम्रपेशी कषायाम्ला भेदनी कफवातजित् ॥८॥ आम्लातकं तर्पणञ्च वल्यं मधुरबृंहणम् । स्नेहनं श्लेष्मलं शीतं वृष्यं विष्टभ्य जीर्य्यति ॥६॥ लकुचं गुरु विष्टम्भि त्रिदोषं शुक्रदूषणम् ॥ १० ॥ करमर्दं तृषाहारि रुच्यमम्लपित्तकारकम् ॥ ११ ॥ वातपित्तहरं वृष्यं पियालं गुरु शीतलम् ॥ १२॥ आम्रस्यावस्थाभेदेन गुणभेदमाह आम्रमिति । भट्टारहरिचन्द्रेणापि चरके रक्तपित्तकरं बालमिति पाठं निरस्य वातपित्तकरं बालमित्येव पाठः पुरस्कृतः । चक्रेणा- प्यनुमतमेतत् । युक्तञ्चैतत् । सुश्रुतेऽपि पित्तमारुतकृद्वालमित्यु- क्तत्वात् । किन्तु वाग्भटे वातपित्तास्रकृद्वालमिति दर्शनात् रक्तपित्तकरत्वञ्चास्य न विरुध्यत इति ज्ञेयम् ॥ ७ ॥ आम्रपेशी शुष्काम्रम् ॥ ८ ॥ आम्लातकमाम्रफलसदृशमिति चन्द्रिका । आमडा इति ख्यात इति चक्रः । तद्द्विविधं मधुरमम्लञ्च । तत्र मधुरस्यै- वायं गुणश्चरकेषोक्तः । अम्लाम्लातकगुणस्य पश्चादुक्तत्वात् ॥६॥ लकुचो डहुः ॥ १० ॥ करमर्दं कण्टकीफलमिति चन्द्रिका । तद्द्विविधं मह- दल्पञ्च । तत्र महत् प्रायशो ग्रामभवमम्लञ्च । अल्पा तु कर- मर्दी वनजा मधुराम्लफला इति च व्याचष्टे ॥ ११ ॥

६८ द्रव्यगुणः। भव्यं स्वादु कषायाम्लं हृद्यमास्यविशोधनम् । पित्तश्लेष्महरं ग्राहि गुरु विष्टम्भि शीतलम् ॥१३॥ अम्लवेतसमत्यम्लं तीक्ष्णं स्निग्धञ्च दीपनम् ॥१४॥ वातापहं तिन्तिडीकमामं पित्तबलाशकृत् । ग्राह्युष्णं दीपनं रुच्यं सम्पक्वं कफवातनुत् ॥१५॥ अम्लिकायाः फलं पक्वं तस्माच्चाल्पतरं गुणैः ॥१६ कषायविषदत्वाच्च सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम् । अवदंशक्षमं रुच्यं वातलं लवलीफलम् ॥ १७ ॥ जम्बीरं वातकफनुद् गुरु पित्तप्रकोपणम् । तृष्णाशूलकफोत्क्लेशच्छर्द्दिश्वासनिवारणम् ॥१८॥ नागरङ्गं दुर्जरञ्च गुरु वातविनाशनम् ॥ १९ ॥ पियालो मगधे स्वनामख्यातः ॥ १२ ॥ भव्यं तालफलोपमं केवलवल्कलसंहतिमात्रमिति चन्द्रिका भानुमती च । अन्ये तु कर्मरङ्गफलं भव्यमाहुः ॥१३॥ अम्लवेतसं चैकलमिति उत्तरदेशे ख्यातम् ॥ १४ ॥ तिन्तिडीकं महार्द्रकम् न तु तिन्तिडीफलम् चरके सुश्रुते च पृथगेवाम्लिकायाः फलमित्यादिना तद्गुणपाठात् । पुरुषोत्त- मस्तु तिन्तिडीफलमम्लिकायाः फलमिति भ्रान्त्या महार्द्रक- गुणं पृथगेव पठति । तत्पुनरविरोधाज्जृम्भितम् ॥ १५ ॥ अम्लिकायाः फलं तिन्तिडीफलम् ॥ १६ ॥ अवदंशक्षममिति लवलीफलं प्राश्य द्रव्यान्तरे रुचिर्भवति इत्यर्थः ॥ १७ ॥

द्रव्यगुणाः। ६८ फलं वेत्रस्य वातघ्नमम्लपित्तविनाशकृत् ॥ २० ॥ मातुलुङ्गफलं हृद्यमम्लं लध्वग्निदीपनम् । श्वासकासारुचिहरं तृष्णाघ्नं कण्ठशोधनम् ॥ २१ ॥ बीजपूरस्य तिक्ता त्वग् दुर्जरा कफवातहृत् ॥ २२ ॥ तन्मांसं स्वादु शीतञ्च गुरु मारुतपित्तजित् ॥ २३ ॥ केशरन्तु लघु ग्राहि गुल्मार्शोघ्नं हि दीपनम् । मेध्यं शूलानिलच्छर्दिकफारोचकनाशनम् ॥ २४ ॥ एवम्प्रकारा विज्ञेया वृष्या च मधुकर्कटी ॥ २५ ॥ कपित्थमांसं कण्ठघ्नं विषघ्नं ग्राहि वातलम् । मधुराम्लकषायत्वात् सौगन्ध्याच्च रुचिप्रदम् । तदेव सिद्धं दोषघ्नं विषघ्नं ग्राहि गुर्व्वपि ॥ २६ ॥ जाम्बवं वातलं ग्राहि रूक्षं पित्तकफापहम् ॥ २७ ॥ मातुलुङ्गफलस्य प्रत्यवयवगुणं निर्द्दिशन्नाह बीजपूरस्येति । बीजपूरस्येति मातुलुङ्गस्य कफवातहृदिति कफवातनाशिनी तिक्ता त्वग्दुर्जरा तस्य वातक्रिमिकफापहेत्युक्तेः ॥ २२ ॥ मांसमिति त्वक्केशरमध्यभागः ॥ २३ ॥ मेध्यं मेधाहितं प्रभावात् ॥ २४ ॥ मधुकर्कटी मधुर इति ख्याता । मातुलुङ्गापेक्षया महा- प्रमाणा बहुमांसाल्पकेशरा ॥ २५ ॥ तदेवेति । कपित्थं सिद्धमिति कालवशात् पक्वम् ॥ २६ ॥ जम्बूस्त्रिविधा राजजम्बूर्महाफला । काकजम्बूर्व्वनजम्बू-

७० द्रव्यगुणाः । तिन्दुकं तुवरं स्वादु गुरु पित्तकफापहम् ॥२८॥ स्निग्धं स्वादु कषायञ्च राजादनफलं गुरु ॥२९॥ कषायमधुरं रूक्षं तोदनं कफवातजित् । रिति ख्याता। भूमिजम्बूरल्पफला। अत्र पुनरविशेषात् जाम्ब- वशब्देन सर्वजम्बूफलमुच्यते ॥ २७ ॥ तिन्दुकं गाव इति ख्यातं केन्दुरिति केचित्। तुवरं कषायरसं कषायरसत्वञ्चास्य आमावस्थायां स्वादुरसतास्य पक्वा- वस्थायामेव विज्ञेयम्। पित्तकफापहत्वञ्चास्यामपक्वसाधारणो गुणः। उक्तञ्च। आमं कषायं संग्राहि तिन्दुकं वातकोपनम् । विपाके गुरु सम्यकं मधुरं कफपित्तजित् ॥ अत्रामस्य वातकोपित्वेन पित्तकफहन्तृत्वमर्थलभ्यमेव ॥२८॥ राजादनफलम् खर्जूरसदृशं क्षीरिकायाः फलमिति चन्द्रिका ॥ २९ ॥ तोदनं वामप्रियं फलम् वारणाम्लिकेति दाक्षिणात्येषु ख्यातम्। ननु पित्ताग्निवर्द्धनमित्युभयोपादानं न युज्यते। सुश्रुते न खलु पित्तव्यतिरेकेणान्योऽग्निरुपलभ्यते इत्यादिना पित्ताग्न्योरभेदस्योक्तत्वात्। अनुमानञ्च पित्ताग्न्योरभेदसाध- कम् यथा अग्नित्वेन व्यवह्नियमाणं तेजः पित्तावयवरूपम् । पित्तवर्द्धनपित्तक्षपणकैर्वृद्धिह्रासयोगित्वात् प्रदेशान्तरस्थपित्ता- वयववदिति। आगमा अपि अग्निपित्तयोरभेदसाधका यथा। कनकं रजतं ताम्रं कृष्णायस्तपु सीसकम् । चिरस्थानाद्विलीयन्ते पित्ततेजःप्रतापनात् ॥ इति। तथा षष्ठी कला पित्तधरा इत्यादिना अग्न्याधा- रतया ग्रहण्युक्ता। तथा भोजेऽपि।

द्रव्यगुणाः । ७१ अम्लोष्णं लघु संग्राहि स्निग्धं पित्ताग्निवर्द्धनम् ॥ ३० ॥ अनुपाकिफलं स्वादु वातपित्तविनाशनम् ॥ ३१ ॥ क्षीरिवृक्षफलं विद्याद्गुरु विष्टम्भि शीतलम् । कषायमधुरं साम्लं नातिमारुतकोपनम् ॥ ३२ ॥ तस्मात् तेजोमयं पित्तं पित्तोष्मा यः स पक्तिमान् । इति अत्रोच्यते वह्निपित्तयोः पारमार्थिके हि अभेदे तीक्ष्णः पित्तेनाग्निरिति कार्यकारणभावो न स्यात् तथा कट्वजीर्ण- विदाह्यम्लचाराद्यैः पित्तमुल्बणम् । आप्लावयन्त्यनलमिति चरकवचनञ्च विरुध्यते । तथा पित्तशमकमपि घृतमग्निमेधे करोतीत्युक्तमसङ्गतं स्यात् । तथा समदोषः समाग्निश्चेति वचनेऽपि पौनरुक्त्यं दुष्परिहरं स्यात् । अभेदसाधकानुमाने चासिद्धो हेतुः । घृतस्य पित्तशमकस्यापि अग्निवर्द्धकत्वात् । तथा कट्वजीर्णविदाह्यम्लस्य च पित्तजननावान्तरव्यापारस्या- ग्न्युपघातकत्वात् । यदप्यभेदसाधकं पित्तं तेजःप्रतापनादिति वचनं तथा पित्तोष्मा यः स पक्तिमानिति च तदपि पित्ता- द्भिन्नस्य तदवयवस्य तेजसोऽग्नित्वं वदति । तस्मात् अवयवावय- विरूपेणाग्निपित्तयोर्भेदो विद्यत एव । सुश्रुतेन तु अवयवा- वयविनोरभेद एव विवक्षित इति न विरोधः । अभेदा- श्रयञ्च पित्तवर्द्धनैः प्रायो वर्द्धनमग्नेस्तच्छमकैश्च प्रायः शम- मग्नेरिति प्रतिपादनायैव । पित्ततेजोरूपतायाञ्च वह्ने- स्तेजोविपरीतपित्तद्रवांशवर्द्धकाजीर्णविदाह्यम्लादिभिर्व्यङ्गीभूत- द्रवपित्तजननादग्नेर्निर्वापणं युक्तमेवेति ॥ ३० ॥ अनुपाकीति । अनुया इति ख्यातम् ॥ ३१ ॥ क्षीरिवृक्षा न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थप्लक्षायः ॥ ३२ ॥

७२ द्रव्यगुणः । वाकुलं मधुरं स्निग्धं कषायं विषदञ्च तत् । स्थिरीकरञ्च दन्तानां संग्राहि फलमिष्यते ॥३३॥ परूषकं समधुरं कषायानुरसं लघु । वातघ्नं पित्तजननमत्यम्लं तदुदाहृतम् ॥ ३४ ॥ पक्वं समधुरं तच्च वातपित्तनिवर्हणम् ॥ ३५ ॥ कफानिलहरं तीक्ष्णं स्निग्धं संग्राहि दीपनम् । कटुतिक्तकषायोष्णं बालविल्वमुदाहृतम् ॥ तदेव विद्यात्सम्पक्वं मधुरानुरसं गुरु । विदाहि विष्टम्भकरं दोषकृत् पूतिमारुतम् ॥३६॥ आमपक्वभेदेन परूषकस्य गुणमाह परूषकमिति । अयञ्चामपरूषकगुणः । पक्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् । परूषकं स्वनामख्यातम् ॥ ३४ ॥ तदिति परूषकम् ॥ ३५ ॥ विल्वस्याप्यामकभेदेन गुणमाह कफानिलहरमिति । बालविल्वं विल्वशलाटु । अत्र कफानिलहरमित्यारभ्य उदाहृतमित्यन्तञ्च प्रथमावस्थविल्वगुणः । तदेवेत्याद्यर्द्धश्लोकेन मध्यावस्थविल्वगुणः । विदाहीत्यादिः पूतिमारुतमित्यन्तः स्वादु- पक्वविल्वगुण इति । सम्पक्वमिति परिणतं मध्यावस्थमित्यर्थः । युक्तञ्चैतत् सुपक्वस्य हि मधुरानुरसता न युज्यते यतः पक्वस्य मधुर एव रसो नत्वन्यो रस इति । पूतिमारुतमिति पूति- शब्दोऽयं सुगन्धिवचनः । यथा पूतिः खट्वासः । यथा वनजा मधुकुकुटी पूतिपुष्पा सुगन्धिपुष्प्येत्यर्थः । तेन पूतिः सुगन्धि- मारुतो यस्य तत्तथा एतच्च विशेषणं सुपक्वावस्थाप्रदर्शनपरम् ।

द्रव्यगुणः। ७३ द्राक्षा तु मधुरा स्निग्धा शीता वृष्यानुलोमनी । रक्तपित्तज्वरश्वासतृष्णादाहक्षयापहा ॥ ३७ ॥ गोस्तनी या गुरुर्हृद्या द्राक्षा सा वातपित्तनुत्॥३८ केश्यं रसायनं मेध्यं काश्मर्य्याः फलमुच्यते ॥३६॥ खर्जूरं मधुरं वृष्यं स्निग्धं शोणितपित्तजित् । क्षतक्षयापहं हृद्यं शीतलं तर्पणं गुरु ॥ ४० ॥ मधूकस्य फलं पक्वं वातपित्तप्रणाशनम् । तस्य पुष्पं बृंहणीयमहृद्यं गुरु शीतलम् ॥४१॥ नारिकेलं गुरु स्निग्धं पित्तघ्नं स्वादु शीतलम् । यतः सुपक्वबिल्वसंसर्गी बाह्यपवनः सुगन्धिर्भवतीति । तदेव दोषत्रयकरं प्रभावात् । अन्ये तु पूतिमारुतं दुर्गन्धिकुक्षिवात- करमित्याचक्षते । तन्न सम्यक्प्रतीतेः मध्यबिल्वगुणनिर्देशा- चेति । नहि य एव बालविल्वस्य गुणः स एव मध्यस्यापि युज्यते इति चन्द्रिका । चक्रस्तु तदेव विद्यादित्यादिः पूतिमारुत- मित्यन्तः पक्वबिल्वगुण इत्याह । यतश्चरकेऽपि दुर्ज्जरं विल्व- सिद्धन्तु इत्यादिना द्विविधमेव वाग्भटेऽप्येवम् ॥ ३६ ॥ अनुलोमनी सरा मलभेदिनीति यावत् ॥ ३७ ॥ गोस्तनी बृहत्प्रमाणद्राक्षा ॥ ३८ ॥ काश्मरी गाम्भारी ॥ ३६ ॥ खर्जूरं द्विविधं महाप्रमाणं स्वल्पप्रमाणञ्च । तत्राद्यं पिण्ड- खर्जूरं पारसीयदेशोद्भवम् । स्वल्पप्रमाणञ्च विट्खर्जूरम् ॥ ४०॥ मधूकस्य पुष्पाणां फलवदुपयोगात् तत्समानगुणत्वाच्चात्रा- भिधानं बोध्यम् । अहृद्यमिति मदजनकत्वात् ॥ ४१ ॥ ७

७४ द्रव्यगुणः । बलमांसकरं हृद्यं वृंहणं वस्तिशोधनम् ॥ ४२ ॥ तालं स्वादुरसं पक्वं गुरु पित्तविनाशनम् । तद्बीजं स्वादुपाकन्तु मूत्रलं वातपित्तजित् ॥४३॥ कदलं मधुरं हृद्यं कषायं नातिशीतलम् । वातपित्तहरं रुच्यं वृष्यं श्लेष्मकरं गुरु ॥ ४४ ॥ श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु ॥४५॥ पनसं सकषायन्तु स्निग्धं स्वादुरसं गुरु । पथ्या पञ्चरसायुष्या चक्षुष्या लवणा सरा । मेध्योष्णा दीपनी दोषशोथकुष्ठज्वरापहा ॥ ४६ ॥ धात्री तद्वद्विशेषेण वृष्या शीतैव वीर्य्यतः । हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्य्यशैत्यतः । कफं कटुकषायत्वात् फलेभ्योऽप्यधिकञ्च तत्॥४७ अक्षं भेदनरूक्षोष्णं वैस्वर्य्यं क्रिमिनुत् कटु । तद्बीजमिति तालबीजम् ॥ ४३ ॥ कदलं कदलीफलं तच्च नानाविधं ज्ञेयम् ॥ ४४ ॥ श्लेष्मातको बहुवारः ॥ ४५ ॥ अलवणा सती पञ्चरसा इत्यर्थः ॥ ४६ ॥ अत्र दोषोपशमने यत् कारणं वर्णितं तद्यद्यपि पित्ता- दिसमानतया पित्तादिवर्द्धनमपि युज्यते तथाप्यामलक्याः शिव- त्वप्रभावात् दोषशमनमेव परं करोति न प्रकोपमिति ज्ञेयम् । एतदेवाह फलेभ्योऽप्यधिकञ्च तत् । अधिकमिति श्रेष्ठं शिवत्व- प्रभावयोगादिति भावः ॥ ४७ ॥

द्रव्यगुणाः । ७५ चक्षुष्यं स्वादुपाकञ्च कषायं कफपित्तनुत् ॥४८॥ पथ्या मज्जा तु चक्षुष्यो वातपित्तहरो गुरुः ॥४६॥ वैभीतको मदकरः कफमारुतनाशनः ॥ ५० ॥ कोलमज्जा तु मधुरः कषायः पित्तनाशनः । तृष्णाच्छर्द्यनिलघ्नश्च धात्रीमज्जापि तद्गुणः ॥५१॥ पियालमज्जा मधुरो वृष्यः पित्तानिलापहः ॥५२॥ यस्य यस्य फलस्येह वीर्य्यं भवति यादृशम् । तस्य तस्यैव वीर्य्येण मज्जानमपि निर्द्दिशेत् ॥५३॥ भल्लातकास्थ्याग्निसमं त्वङ्मांसं स्वादु शीतलम् ॥५४ करञ्जकिंशुकारिष्टफलं जन्तुप्रमेहनुत् । रूक्षोष्णं कटुकं पाके लघु वातकफापहम् ॥५५॥ तिक्तमीषद्विषहितं विडङ्गं क्रिमिनाशनम् ॥५६॥ फलेषु परिपक्कं यद् गुणवत् तदुदाहृतम् । प्रसङ्गान्मज्जगुणमाह पथ्येति ॥ ४६ ॥ वैभीतको विभीतकमज्जा ॥ ५० ॥ अनुक्तमज्जगुणातिदेशार्थमाह यस्येति । वीर्य्यं रसादि येन कुर्व्वन्ति तद्वीर्य्यमित्युक्तेः ॥ ५३ ॥ अग्निसममिति स्फोटादिजनकत्वात् ॥ ५४ ॥ करञ्जो वृत्तकरञ्जः किंशुकः पलाशः अरिष्टो निम्बः जन्तुः क्रिमिः ॥ ५५ ॥ ईषत्तिक्तमित्यन्वयः ॥ ५६ ॥ इदानीं यादृशावस्थं फलमुपादेयं तदाह फलेष्विति ।

७६ द्रव्यगुणः। बिल्वादप्यत्र तज्ज्ञेयमामं तद्धि गुणोत्तरम् ॥५७॥ व्याधितं क्रिमिजुष्टञ्च पाकातीतमकालजम् । वर्जनीयं फलं सर्वमपर्य्यागतमेव च ॥ ५८ ॥ इति फलवर्गः । धारं कारन्तु तौषारं हैमं खाम्बु चतुर्विधम् ॥१॥ धारन्वच द्विधा प्रोक्तं गाङ्गं सामुद्रमेव च ॥ २ ॥ बिल्वादप्यत्रेति बिल्वमेव परमपक्वं श्रेष्ठम्। गुणोत्तरमिति गुणतः श्रेष्ठम् ॥ ५७ ॥ यादृशं फलमनुपादेयं तदाह व्याधितमिति ॥ पाकातीत- मिति अतीतपाककालम् अतिपाके क्लिन्नमित्यर्थः । अकालज- मनुचितकालसम्भूतम् । अपर्य्यागतमपरिणतम् ॥ ५८ ॥ इति फलवर्गः । पूर्व्वमन्नमुक्तं तदुपकरणानि च मांसशाकफलान्युक्तानि इदानीं पानं वक्तव्यम्। पानेषु पानीयस्य प्राधान्यात् प्रथमं तद्गुणा वाच्याः । तत्रान्तरीक्षजलस्य सर्वजलश्रेष्ठत्वात् तद्भेदमाह धारमिति । धाराभवं धारमैन्द्रमित्यर्थः । करकापर्य्यायः कर- शब्दः तद्भवं कारम् । तौषारं शिशिरभवम् । हैमं संहतिभूत- हिमभवम् । चरके तु हिमतुषारयोरभेदात् त्रिविधमेवोक्तम् ॥ १ ॥ तत्र धारभेदमाह धारमिति। ननु चरके धाराख्यमान्तरी- क्षजलमेकविधमेवोक्तं यथा जलमेकविधं सर्वं पतत्यैन्द्रं नभस्तलात् ।

द्रव्यगुणाः। ७० येनाभिवृष्टममलं शाल्यन्नं राजतस्थितम् । अक्लिन्नमविवर्णं वा तत् पेयं गाङ्गमन्यथा । तत् पतत् पतितञ्चैव देशकालावपेक्षते ॥ इति। सत्यं तत्राप्यान्तरिक्षजलस्य धूलोमलविषलूतादि- सम्बन्धात् सदोषत्वे तदसम्बन्धाच्च निर्दोषत्वमिति द्वैविध्यमुक्त- युक्तरेव। अतोऽत्रापि सामुद्रगाङ्गशब्दयोः सदोषनिर्दोष- त्वमात्रमर्थः। न पुनः समुद्रादुद्धृतं सामुद्रम् गङ्गाया उद्धृतं मेघैर्गाङ्गमित्यर्थः। तथा सति गङ्गावदपरनदीप्रभृतिभेदादपि भेदकल्पनापत्तेः। अत्र गङ्गाशब्दो नदोप्रभृतीनां समुद्र- व्यतिरिक्तजलाशयानामुपलक्षक इत्युच्यते। तथापि चरकेण समं विरोधो दुष्परिहर एव। किञ्च यदि समुद्रादुद्धृतं सामु- द्रमित्येवार्थः तदा तस्य त्रिदोषकारित्वात् सामुद्रं तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजादिनेत्यनेनाश्वयुजेऽपि ग्रहणं वक्ष्यमाणं नोपपद्यते। न च कालविशेषो जलान्तरवत् समुद्रजल- मपि निर्दोषीकर्त्तुं प्रभवति तस्मात् प्रथमैव व्याख्या युक्ता। यत् पुनः सामुद्रमप्याश्वयुजे गाङ्गवद्भवतीति सुश्रुतवचनम् तदा- श्वयुजे आन्तरिक्षस्य निर्दोषतापरम् तदा हि सतोऽपि लूतादि- दोषसम्बन्धस्य अगस्त्येन हननात्। कालमहिम्ना च बाधित- त्वात्। तदुक्तं जतूकर्णे वर्षासु चरन्ति घनैः सहोरगा वियति कीटलूताश्च । तद्विषजुष्टमपेयं खजलमगस्त्योदयात् पूर्वमिति ॥ २ ॥ गाङ्गसामुद्रयोर्भेदेन ज्ञानोपायमाह येनेति। येनाम्बुना अभिवृष्टमाभिमुख्यतः सिक्तं शाल्यन्नं रजतपात्रस्थितमक्लिन्न- मविवर्णञ्च भवति तद्गाङ्गं जलमिति ज्ञात्वा पेयंम् उपयोज्य- मित्यर्थः। तेन स्नानावगाहयोरपि ग्रहणम्। अन्यथा एतल्ल-

७८ द्रव्यवर्गः । सामुद्रं तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद् विना ॥३॥ खाम्बु गाङ्गाभवं हृद्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम् । तन्व्यव्यक्तरसं सृष्टं शीतं लघ्वमृतोपमम् ॥ जीवनं तर्पणञ्चैव तदन्नाभसभूमिगम् ॥ ४ ॥ कारकं तोयममृतं नैहारं सर्वदोषकृत् । अवश्य्यायभवं रूक्षं वातलं लघु शीतलम् ॥ दाहासृक्पित्ततृट्छर्द्दि सक्थिस्तम्भादिपूजितम्॥५ क्षणविपर्य्ययेण सामुद्रमिति ज्ञात्वा तन्न पातव्यम् । अथ किं सदैव तन्न पातव्यमित्यत आह मासादाश्वयुजाद्विनेति । एतच्च आन्तरिक्षजलग्रहणादिकालप्रदर्शनपरम् । तेन कार्त्तिकेऽपि शरद्रूपे हेमन्ते चान्तरिक्षजलग्रहणमविरुद्धं भवति । यदाह हारीतः प्रवृत्तायां शरदद्यस्मात् पश्चाद्वाते प्रवाति च । हेमन्ते चापि गृह्णीयात्तज्जलं मृण्मयैर्घटैरिति ॥ ३ ॥ तत्र प्रशस्तस्य धाराख्यान्तरिक्षजलस्य गुणमाह खाम्बु इति । हृद्यमिति मनःप्रसादकत्वात् । तनु स्वच्छम् । सृष्टमित्यास्वाद- सुखम् । जीवनं जीवनहेतुत्वात् ओजोवृद्धिकरमित्यरुणः । सौम्यधातुवर्धनमित्यन्ये । तर्पणं क्लमहृत् । भौमजलेऽपि क्वचिदान्तरिक्षजलगुणानतिदिशति तद्वन्नाभसभूमिगमिति । नाभसी नभोगुणभूयिष्ठा भूमिः तद्गतं जलमपि तद्वदान्तरिक्ष- गाङ्गजलवदित्यर्थः । सुश्रुतेऽप्युक्तम् आकाशगुणभूयिष्ठायामव्यक्त- रसं तत् पेयमान्तरीक्षालाभ इति ॥ ४ ॥ कारतौषारहैमानापि क्रमेण गुणानह कारकमित्यादि ।

द्रव्यगुणः । ७८

नादेयं वातलं रूक्षं दीपनं लघु लेखनम् ॥ ६ ॥ नादेऽभिष्यन्दि मधुरं सान्द्रं गुरु कफापहम् ॥७॥ सारसं तुवरं बल्यं तृष्णाघ्नं मधुरं लघु ॥ ८ ॥ ताड़ागं वातलं स्वादु कषायं कटु पाकि च ॥ ६ ॥ वाप्यं सक्षारकटुकं पित्तलं कफवातनुत् ॥१०॥ कौपं कफघ्नं सक्षारं पित्तलं लघु दीपनम् ॥ ११ ॥ चौण्डमग्निकरं रूक्षं मधुरं कफकारि च ॥ १२ ॥ नैर्भरं लघु पथ्यञ्च दीपनं कफनाशनम् ॥ १३ ॥ औद्भिदं पित्तशमनं मधुरं न विदाहि च ॥ १४ ॥ अवश्यायसंहतीभूतं हिमम् । सक्थिस्तम्भ ऊरुस्तम्भः । तद्ध- न्तृत्वञ्च श्लेष्ममेदोहरत्वात् । तदुक्तं मेदः श्लेष्मसुपूजितमिति ॥ ५ ॥ नादेयादिभेदभिन्नानां भौमजलानां गुणमाह नादेयमिति । नादेयं गङ्गादिनदीभवम् । लेखनं कर्षणम् ॥ ६ ॥ नदः शोणभद्रादिः तत्र यज्जलं तत् एवंगुणमित्यर्थः । कफा- पहं कफहारम् ॥ ७ ॥ सरो दिव्यखातं पुरुषव्यापारं विना ॥ ८ ॥ तट उच्चप्रदेशस्तस्मादागो गतिर्यस्य स तड़ागः । स पुन- रुच्चप्रदेशादागच्छज्जलस्य निम्नप्रदेशे बन्धनाद्भवति ॥ ६ ॥ वापी इष्टकादिबद्धसोपाना दीर्घिका ॥ १० ॥ कूपो मृत्पट्टेष्टकादिबद्धसोपानः ॥ ११ ॥ चुण्डो नवकूपः प्रत्यासन्नजलः स पुनर्नाद्यादिसमीपे तत्कालकृता लघुकूपिका ॥ १२ ॥ नैर्भरम् उच्चप्रदेशात् प्रस्रवज्जलम् ॥ १३ ॥

८० द्रव्यगुणाः । वैकिरं लघु सक्षारं श्लेष्मलं वह्निदीपनम् ॥१५॥ कैदारं पाल्वलं स्वादु विपाके गुरु दोषलम् ॥१६॥ सामुद्रं लवणं विस्रं सर्वदोषप्रकोपणम् ॥ १७ ॥ आनूपं वार्य्यभिष्यन्दि मधुरं पिच्छिलं गुरु । स्निग्धं वह्निहरं सान्द्रं जाङ्गलं वार्य्यतोऽन्यथा ॥१८॥ साधारणं वारि शीतं दीपनं मधुरं लघु ॥१९ ॥ पश्चिमोदधिगाः शीघ्रवहा याश्चामलोदकाः । पथ्याः समस्तास्ता नद्यो विपरीतास्ततोऽन्यथा॥२०॥ औद्भिदं निम्नप्रदेशादूर्द्धमुत्तिष्ठज्जलम् ॥ १४ ॥ विकिरं वालुकादीन् विकीर्य्य गृह्यमाणजलस्थानं तद्भव- वम् ॥ १५ ॥ केदारः प्रसिद्धः । पाल्वलं तृणाद्याच्छन्नमन्दसरः ॥ १६ ॥ नद्याद्याधारवशेन जलधर्मानभिधायानूपादिदेशभवत्वेन पुनर्जलगुणमाह आनूपमिति । मधुरमिति व्यक्तरसत्वेन तद्वि- परीतन्तु अव्यक्तरसत्वेनेत्यर्थः ॥ १८ ॥ यद्यप्यानूपादावपि नद्यादिस्थितस्यैव जलस्यामी गुणा- स्तथापि अनन्तरोक्तनादेयादिगुणेन समं न विरोधः । यतो- ऽन्नद्रव्यप्रकृतिरक्तशाल्यादेस्तथा पेयादेस्तद्विकारस्य च पृथगुक्तं गुणयोरिवात्रापि बलाबलनिरूपणं विरोधे सति चिन्तनीयम् । उभयानुगुणतया तु गुणस्योत्कर्ष एव भवतीति प्रतिपादि- तम् ॥ १९ ॥ इदानीं नदीनां गम्यदेशविशेषात् तथा वेगावेगाभ्यां गुण- दोषानाह पश्चिमेति । अतोऽन्येति पूर्वसमुद्रगास्तथा मृदु- वहास्तथा कलुषोदकाश्चेत्यर्थः । विपरीता इत्यपथ्या इत्यर्थः ॥२०॥

[Header] द्रव्यगुणाः। ८१

उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः । हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिराः ॥ क्रिमीपदहत्कण्ठशिरोरोगान् प्रकुर्वते ॥२१॥ पारियात्रभवा याश्च विन्ध्यसह्यभवाश्च याः । शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च ॥२२॥ रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् । चन्द्रकान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं स्मृतम् ॥२३॥ दिवाककिरणैर्जुष्टं जुष्टमिन्दुकरैर्निशि ।

इदानीं नदीनां प्रभवस्थानविशेषेणापि गुणविशेषमाह उपलेति। खेदितं जातक्षोभम् । उपलेत्यादिविशेषणेन हिम- वन्मलयाधित्यकाभवानामेव पथ्यत्वमिति बोधयति। तेन सुश्रुते हिमवन्मलयप्रभवाणामपथ्यत्वमुक्तं यत्तदुपत्यकाभवनद्यभिप्राये- णेति चरकेण समं न विरोध इत्याहुः ॥ २१ ॥ अत्र पारियात्रदरीभवनदीजलाभिप्रायेण हृद्रोगादिकार- णत्वमुक्तम् । सुश्रुते तु पारियात्रतड़ागोद्भावनदीबलादिकष्टं- तयोक्तेति न विरोधः । तदुक्तं विश्वामित्रेण । तड़ागजं दरोजञ्च तड़ागाद्यत् सरिज्जलम् । बलारोग्यकरं तद्धि दरोजं दोषलं मतमिति ॥ २२ ॥ चन्द्रकान्तमणिप्रभवजलगुणमाह रक्षोघ्नमिति । इदन्तु चन्द्रकिरणानुप्रवेशान्नाभसं मणिप्रभावाच्च भौममित्युभयात्मक- मिति डल्लनः ॥ २३ ॥ भौमजलानामप्यर्कसोमसंस्कारजगुणविशेषं दर्शयन्नाह दिवेति। अत्रार्थलभ्यमपि दिवानिशिपदं समस्तवारात्रि-

८२ द्रव्यगुणः । अरूक्षमभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना ॥ २४ ॥ नारिकेलोदकं वृष्यं स्वादु स्निग्धं हिमं गुरु । हृद्यं पित्तपिपासाघ्नं दीपनं वस्तिशोधनम् ॥ २५ ॥ नारीकेलजलं जीर्णं गुरु विष्टम्भि पित्तकृत् ॥ २६ ॥ बालक्रमुकतोयन्तु तृष्णापित्तास्रजिद्गुरु ॥ २७ ॥ तालाम्बु पित्तजिच्छुक्रस्तन्यवृद्धिकरं गुरु ॥ २८ ॥ मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये । श्रमक्लमपरीतेषु तमके वमथौ तथा ॥ व्याष्ट्यर्थम् । चन्द्रशब्दो हि हिमाधारतया नैशहिमोपलक्षकः । अन्यथा पौर्णमास्यामेव परं सम्पूर्णां निशां व्याप्य चन्द्रांशु- योगः स्यात् । अरूक्षमिति चन्द्रकरसंस्पर्शात् । अनभिष्य- न्दीति अर्ककरसंस्पर्शात् । अत्र निषेधमुखेन प्रणयनं स्नेह- रौक्ष्ययोरतिशैत्योष्णयोरिव दोषवत्त्वसूचनार्थम् । तत्तुल्यं गग- नाम्बुनेति एतेन गगनजलालाभे तत्कार्ये तदेवोपयुज्यत इति दर्शयति ॥ २४ ॥ नारिकेलोदकगुणमाह नारिकेलेति । नारिकेलोदकमिति ईषत्पक्वनारिकेलमिति जेज्जडः। पित्तपिपासाघ्नमिति पित्त- जनितपिपासाघ्नं तेनामजादिपिपासाहरं न भवतीति चक्रः । जेज्जड़स्तु गुर्वित्यत्र लध्विति पठति । तत्तु मधुरे वृष्ये स्निग्धे च अनुपपन्नम् । प्रभावात्तद्वर्णनं नागमान्तरसाधितमिति चक्रः ॥ २५ ॥ इदानीं शैत्यस्य प्रशस्तत्वेन तद्विषयं सापवादमाह मूर्च्छेति । उष्ण आतपस्तदुपलक्षितो ग्रीष्मः शरच्चेति चन्द्रिका । आत-

ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते तु शीतमम्भः प्रशस्यते ॥ २६ ॥ पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे । आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यःशुद्धे नवज्वरे ॥ हिक्कायां स्नेहपीते च शीताम्बु परिवर्जयेत् ॥ ३० ॥ उष्णोदकं सदा पथ्यं कासश्वासज्वरापहम् । कफवातामदोषघ्नं दीपनं वस्तिशोधनम् ॥ ३१ ॥ पजनितदाह इति चक्रः। तमके श्वासविशेषे मोह इति वा ॥ २६ ॥ कुत्र पुनस्तन्नोपयुज्यत इत्याह पार्श्वशूल इति । स्तिमिते कोष्ठे आमकोष्ठ इति गयदासः । सद्यः शुद्ध इति सद्यः कृत- शोधने । सद्यःशब्दोऽयं तस्मिन्नेव शोधनक्रियाव्याप्तेऽह्नि निवृ- त्तत इत्येके । अन्ये सद्यःशब्दोऽयं सप्तरात्रे वैद्यकव्यवहारा- द्बोध्यः । यथा सद्यः प्राणहराणि सप्तरात्राभ्यन्तरे मारयन्ती- त्याहुः । एषु शीताम्बुनिषेधादुष्णजलस्य विधिरित्यर्थलब्धमेव सविशेषणे इत्यादि न्यायात् ॥ ३० ॥ तस्यैवोष्णोदकस्य गुणमाह उष्णोदकमिति । यद्यप्यौष्ण्यं जलस्य स्पर्शदोष इति सुश्रुते नोक्तं तथापि अवस्थायां व्याधि- विशेषहरत्वेनोपादेयमपीति केचित् । वस्तुतस्तु भूबाष्पजनि- तौष्ण्यमेव स्पर्शदोषत्वेन तत्रोक्तं इदन्तु अग्न्यातपकृतमिति न विरोधः । पथ्याः स्रोतसां हितं पथ्यं स्रोतः शुद्धिकरमित्यर्थः । वस्तिशोधनमिति वस्तिशब्देन तात्स्थ्यान्मूत्रमुच्यत इत्यरुणः । यद्वा यथा यथा सलिलस्याग्निगुणसंयोगप्रकर्षस्तथा तथा कफा- दिहरत्वप्रकर्षोऽपि बोध्यः । उष्णोदकन्तु तन्त्रान्तरप्रसिद्धया साधनीयम् । तदुक्तमग्निवेशतन्त्रे ।

८४ द्रव्यगुणः । शृतशीतं त्रिदोषघ्नं यदन्तर्वाष्पशीतलम् । शीतीकृतन्तु विष्टम्भि दुर्जरं पवनाहतम् ॥ ३२ ॥ न तत् पर्युषितं देयं कदाचिदपि जानता । व्यम्लीभवेत् पर्युषितं कफक्लेदि पिपासवे ॥ ३३ ॥ शृतं तोयं दिवा रात्रौ गुरु रात्रिश्रुतं दिवा ॥ ३४ ॥ क्वाथ्यमानन्तु यत्तोयं निष्फेनं निर्मलीकृतम् । भवत्यर्द्धावशिष्टन्तु तदुष्णोदकमिष्यते ॥ ३१ ॥ शृतशीतजलगुणमाह शृतशीतमिति । अन्तर्वाष्पं सत् कालप्रतीक्षया शीतलमित्यर्थः । पवनाहतं पवनेन शीतीकृत- मिति भावः ॥ ३२ ॥ तदिति शृतशीतलं जलम् । अत्र देशादिभेदेन कथन- प्रकर्षापकर्षावपि बोध्यौ यदाह वृद्धवाग्भटः । क्षीणपादत्रिभागाद्धं देशर्त्तु गुरुलाघवात् । धन्वसाधारणानूपेषु देशेषु तथा शीतोष्णवर्षोपलक्षिते च ऋतुत्रये यथाक्रमं क्षयितचतुर्भागत्रिभागाद्धं सलिलमुपयोज्य- मित्यर्थः । अत्रैवार्थे माधवकरस्तन्त्रान्तरमन्यादृशं लिखति तद्यथा शारदं सार्द्धपादोनं पादहीनन्तु हैमनम् । शिशिरे च वसन्ते च ग्रीष्मे चार्द्धावशेषितम् ॥ अष्टभागावशिष्टन्तु कारयेत् प्रावृषं जलम् । तदुभयमपि प्रमाणं स्मृतिद्वैविध्यवत् ॥ ३३ ॥ अस्यैव शृतजलस्य विशेषान्तरमाह शृतमिति । दिवा शृतं तोयं रात्रौ गुरु भवति । रात्रिश्रुतन्तु दिवा गुरु भवती- त्यर्थः ॥ ३४ ॥