द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

[Header] द्रव्यगुणाः। ८१

उपलास्फालनाक्षेपविच्छेदैः खेदितोदकाः । हिमवन्मलयोद्भूताः पथ्यास्ता एव च स्थिराः ॥ क्रिमीपदहत्कण्ठशिरोरोगान् प्रकुर्वते ॥२१॥ पारियात्रभवा याश्च विन्ध्यसह्यभवाश्च याः । शिरोहृद्रोगकुष्ठानां ता हेतुः श्लीपदस्य च ॥२२॥ रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् । चन्द्रकान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं स्मृतम् ॥२३॥ दिवाककिरणैर्जुष्टं जुष्टमिन्दुकरैर्निशि ।

इदानीं नदीनां प्रभवस्थानविशेषेणापि गुणविशेषमाह उपलेति। खेदितं जातक्षोभम् । उपलेत्यादिविशेषणेन हिम- वन्मलयाधित्यकाभवानामेव पथ्यत्वमिति बोधयति। तेन सुश्रुते हिमवन्मलयप्रभवाणामपथ्यत्वमुक्तं यत्तदुपत्यकाभवनद्यभिप्राये- णेति चरकेण समं न विरोध इत्याहुः ॥ २१ ॥ अत्र पारियात्रदरीभवनदीजलाभिप्रायेण हृद्रोगादिकार- णत्वमुक्तम् । सुश्रुते तु पारियात्रतड़ागोद्भावनदीबलादिकष्टं- तयोक्तेति न विरोधः । तदुक्तं विश्वामित्रेण । तड़ागजं दरोजञ्च तड़ागाद्यत् सरिज्जलम् । बलारोग्यकरं तद्धि दरोजं दोषलं मतमिति ॥ २२ ॥ चन्द्रकान्तमणिप्रभवजलगुणमाह रक्षोघ्नमिति । इदन्तु चन्द्रकिरणानुप्रवेशान्नाभसं मणिप्रभावाच्च भौममित्युभयात्मक- मिति डल्लनः ॥ २३ ॥ भौमजलानामप्यर्कसोमसंस्कारजगुणविशेषं दर्शयन्नाह दिवेति। अत्रार्थलभ्यमपि दिवानिशिपदं समस्तवारात्रि-