द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

७८ द्रव्यवर्गः । सामुद्रं तन्न पातव्यं मासादाश्वयुजाद् विना ॥३॥ खाम्बु गाङ्गाभवं हृद्यं ह्लादि बुद्धिप्रबोधनम् । तन्व्यव्यक्तरसं सृष्टं शीतं लघ्वमृतोपमम् ॥ जीवनं तर्पणञ्चैव तदन्नाभसभूमिगम् ॥ ४ ॥ कारकं तोयममृतं नैहारं सर्वदोषकृत् । अवश्य्यायभवं रूक्षं वातलं लघु शीतलम् ॥ दाहासृक्पित्ततृट्छर्द्दि सक्थिस्तम्भादिपूजितम्॥५ क्षणविपर्य्ययेण सामुद्रमिति ज्ञात्वा तन्न पातव्यम् । अथ किं सदैव तन्न पातव्यमित्यत आह मासादाश्वयुजाद्विनेति । एतच्च आन्तरिक्षजलग्रहणादिकालप्रदर्शनपरम् । तेन कार्त्तिकेऽपि शरद्रूपे हेमन्ते चान्तरिक्षजलग्रहणमविरुद्धं भवति । यदाह हारीतः प्रवृत्तायां शरदद्यस्मात् पश्चाद्वाते प्रवाति च । हेमन्ते चापि गृह्णीयात्तज्जलं मृण्मयैर्घटैरिति ॥ ३ ॥ तत्र प्रशस्तस्य धाराख्यान्तरिक्षजलस्य गुणमाह खाम्बु इति । हृद्यमिति मनःप्रसादकत्वात् । तनु स्वच्छम् । सृष्टमित्यास्वाद- सुखम् । जीवनं जीवनहेतुत्वात् ओजोवृद्धिकरमित्यरुणः । सौम्यधातुवर्धनमित्यन्ये । तर्पणं क्लमहृत् । भौमजलेऽपि क्वचिदान्तरिक्षजलगुणानतिदिशति तद्वन्नाभसभूमिगमिति । नाभसी नभोगुणभूयिष्ठा भूमिः तद्गतं जलमपि तद्वदान्तरिक्ष- गाङ्गजलवदित्यर्थः । सुश्रुतेऽप्युक्तम् आकाशगुणभूयिष्ठायामव्यक्त- रसं तत् पेयमान्तरीक्षालाभ इति ॥ ४ ॥ कारतौषारहैमानापि क्रमेण गुणानह कारकमित्यादि ।