द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

७४ द्रव्यगुणः । बलमांसकरं हृद्यं वृंहणं वस्तिशोधनम् ॥ ४२ ॥ तालं स्वादुरसं पक्वं गुरु पित्तविनाशनम् । तद्बीजं स्वादुपाकन्तु मूत्रलं वातपित्तजित् ॥४३॥ कदलं मधुरं हृद्यं कषायं नातिशीतलम् । वातपित्तहरं रुच्यं वृष्यं श्लेष्मकरं गुरु ॥ ४४ ॥ श्लेष्मलं मधुरं शीतं श्लेष्मातकफलं गुरु ॥४५॥ पनसं सकषायन्तु स्निग्धं स्वादुरसं गुरु । पथ्या पञ्चरसायुष्या चक्षुष्या लवणा सरा । मेध्योष्णा दीपनी दोषशोथकुष्ठज्वरापहा ॥ ४६ ॥ धात्री तद्वद्विशेषेण वृष्या शीतैव वीर्य्यतः । हन्ति वातं तदम्लत्वात् पित्तं माधुर्य्यशैत्यतः । कफं कटुकषायत्वात् फलेभ्योऽप्यधिकञ्च तत्॥४७ अक्षं भेदनरूक्षोष्णं वैस्वर्य्यं क्रिमिनुत् कटु । तद्बीजमिति तालबीजम् ॥ ४३ ॥ कदलं कदलीफलं तच्च नानाविधं ज्ञेयम् ॥ ४४ ॥ श्लेष्मातको बहुवारः ॥ ४५ ॥ अलवणा सती पञ्चरसा इत्यर्थः ॥ ४६ ॥ अत्र दोषोपशमने यत् कारणं वर्णितं तद्यद्यपि पित्ता- दिसमानतया पित्तादिवर्द्धनमपि युज्यते तथाप्यामलक्याः शिव- त्वप्रभावात् दोषशमनमेव परं करोति न प्रकोपमिति ज्ञेयम् । एतदेवाह फलेभ्योऽप्यधिकञ्च तत् । अधिकमिति श्रेष्ठं शिवत्व- प्रभावयोगादिति भावः ॥ ४७ ॥