द्रव्यगुण विज्ञान (शास्त्रीय औषधीय वनस्पतियों का महाकोश)

१६० द्रव्यगुणः । सुखायुषीपराकुर्य्यात्कालरात्रिरिवापरा ॥ रात्रौ जागरणं रूक्षं स्निग्धं प्रस्वपनं दिवा । अरूक्षमन्नभिष्यन्दिवासीनप्रचलायितम् ॥२१॥ आस्यावर्णबलश्लेष्मसौकुमार्य्यकरी सुखा । तालवृन्तोद्भवं वातं त्रिदोषशमनं विदुः ॥ वंशव्यजनजः सोष्णो वातपित्तप्रकोपणः । चामरो वस्त्रवातश्च मायूरो वेत्रजस्तथा ॥ एते दोषजिता वाताः स्निग्धा हृद्याः सुपूजिताः । निवातमारोग्यकरं सुखवातं श्रमापहम् ॥ प्रवातं रौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहपित्तनुत् । प्राग्वायुरुष्णोऽभिष्यन्दी त्वग्दोषार्शोविषक्रिमीन् ॥ सन्निपातज्वरं श्वासमामवातञ्च कोपयेत् । पश्चिमः शिशिरो हन्ति मूर्च्छां दाहं तृषां विषम् ॥ प्राग्गुणो दक्षिणः प्रोक्त उत्तरः पश्चिमानुगः ॥२२॥ विष्वग्वायुरनायुष्यः प्राणिनां नैकरोगकृत् । धूमः पित्तानिलौ कुर्य्यादवश्यायः कफानिलौ ॥ अग्निर्वातकफस्तम्भशीतवेपथुनाशनः । आमाभिष्यन्दशमनो रक्तपित्तप्रकोपणः ॥ आसीनस्य प्रचलायितं घूर्णितमित्यर्थः ॥ २१ ॥ प्राग्गुण इति प्राग्वातगुणः ॥ २२॥

द्रव्यगुणः । १६१ आतपः कटुको रूक्षश्छाया मधुरशीतला । ज्योत्स्नाकषाय मधुरा दाहासृक्पित्तनाशिनी ॥ तमोभयावहं तिक्तं कुज्झटिः कफपित्तला ॥२३॥ शीताभिष्यन्दिनी वृष्टिस्तन्द्रानिद्रावलप्रदा । देशोधन्वामरुत्पित्तकरो रूक्षोष्ण एव च ॥ आनूपस्तु हिमः स्निग्धो वातश्लेष्मकरो गुरुः । साधारणः समगुणः सर्वरोगापहः स्मृतः ॥ हेमन्तः शीतलः स्निग्धः स्वादुरग्नेश्च वृद्धिकृत् । शिशिरः शीतलः किञ्चित् रूक्षस्तीक्ष्णोऽनिला- ऽग्निकृत् ॥ वसन्तस्तुवरः सोष्णाकफव्याधिसमीरगाः । ग्रीष्म उष्णोऽतिरूक्षश्च कटुको वलहानिकृत् ॥ वर्षाः शीताविदाहिन्यो वह्निमान्यानिलात्तिंदाः शरत्पित्तकफप्राया स्निग्धोष्णाशस्यवृद्धिकृत् ॥ पूतिमांसं स्त्रियोवृद्धा बालार्कस्तरुणं दधि । प्रभाते मैथुनं निद्रा सद्यः प्राणहराणि षट् ॥ सद्योमांसं नवान्नञ्च वालास्त्रीक्षीरभोजनम् । घृतमुष्णोदकञ्चैव सद्यः प्राणकराणि षट् ॥ आतपादीनाञ्च कटुत्वादिकं यदुक्तं तत् कटुरसादितुल्य- कार्य्यकर्तृत्वेन ज्ञेयम् ॥ २३ ॥

१६२ द्रव्यगुणः । सन्तताध्ययनं वादः परतन्त्रावलोकनम् । तद्विद्याचार्य्यसेवा च बुद्धिमेधाकरोगणः ॥ आयुष्यं भोजनं जीर्णे वेगानामविधारणम् । ब्रह्मचर्य्यमहिंसा च साहसानाञ्च वर्जनम् ॥ २४॥ तन्त्राणां सारमाकृष्य द्रव्याणां गुणसंग्रहः । भिषजामुपकाराय रचितश्चक्रपाणिना ॥ २५ ॥ वैद्यमहामहोपाध्याय श्रीमच्चक्रपाणिदत्तकृत द्रव्य- गुणसंग्रहः समाप्तः । इदानीमस्य संग्रहग्रन्थस्य उपादेयतां दर्शयितुमाह तन्त्राणा- मित्यादि ॥ २५ ॥ आसीत् सभायां शिखरीश्वरस्य लब्धप्रतिष्ठः किल सारसेनः । वाणीविलासं कविसार्वभौमं विजित्य यः प्राप यशो दुरापम् ॥ काकुत्स्थसेनस्तनयस्ततोऽभूत् तस्यापि लक्ष्मीधरसेननामा । तस्मादभूदुद्धरणस्तनूजस्तस्याप्यनन्तस्तनयोऽथ जज्ञे ॥ योऽन्तरङ्गपदवीं दुरापां छत्रमप्यतुलकीर्त्ति रवाप । गौड़भूमिपतिर्वाक् साक्षात्तत्सुतस्य कृतिनः कृतिरेषा ॥ कृतिर्ममैषाखिलतन्त्रतत्त्वविच्चिकित्सकान्नोपकरोति यद्यपि । तथापि नव्यान् भिषगल्पदृष्टिनः परः सहस्राननुकूलयिष्यति ॥ इति शिवदाससेनकृतटीका समाप्ता ।

The provided image is completely blurred, faded, and illegible, making it impossible to reliably decipher and transcribe the text. Please provide a clearer or higher-resolution scan of this page.

पण्डितकुलपतिः श्रीजीवानन्दविद्यासागर वि, ए, PANDIT KULAPATI JIBANANDA VIDYASAGARA, B. A. Superintendent Free Sanskrit College, Calcutta.

The provided image appears to be blank or contains no visible text to transcribe.

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है। यह एक सादा/रिक्त पृष्ठ (कवर या रिक्त पृष्ठ) है।

Sep 30 '78 PLEASE DO NOT REMOVE CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY R Cakrapanidatta 605 Dravyagunah C36 1897 BioMed.

This image appears to be a blank or unreadable page/cover without any discernible text to transcribe.