गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

५ क्षीरं कल्कश्च यत्र तत्रैकध्यं द्वयं संसृज्य पक्त्वा द्विरात्रं विश्रामयेत्; स्वरसः कल्कश्च यत्र तत्रैकध्यं द्वयं संसृज्य पक्त्वा त्रिरात्रं विश्रामयेत्; यत्र केवलः कल्कस्तत्र कल्कं चतुर्गुणं जलं च संसृज्य पक्त्वा पञ्चरात्रं विरामयेत्; यत्र कषायः कल्कश्च तत्रैकध्यं द्वयं संसृज्य पक्त्वा पञ्चरात्रं विरामयेत्; यत्र दधि कल्कश्च तत्रै- कध्यं द्वयं संसृज्य पक्त्वा एकरात्रं विश्रामयेत्, यत्र आरनालः कल्कश्च तत्रैकध्यं द्वयं संसृज्य पक्त्वा एकरात्रं विरामयेत्; अत्र दधिशब्दस्तक्रस्य, आरनालशब्दश्च सुरादीनां संधानविशेषाणां मूत्रादीनां च उपलक्षणम् । यत्र कल्कश्च क्षीरादीनां द्वित्र्यादिकानि द्रवाणि च तत्र कल्कं गर्मे दत्त्वा तत्तत् क्षीरादिकं प्रत्येकं दत्त्वा संसृज्य पक्त्वा स्वस्खोक्तकालं विरामयेत्, यथा-क्षीरे द्विरात्रं, स्वरसे त्रिरात्रं, कषाये पञ्चरात्रं, दध्येकरात्रं, आरनाले चैकरात्रमिति । एतच्च विशेषेण गुणा- धानार्थम् । उक्तं हि-“घृततैलगुडादींश्च नैकाहादवतारयेत् । न्युषि- तास्तु प्रकुर्वन्ति विशेषेण गुणान् यतः”—इति । विरामरात्रान्यूनत्वे तु विशेषेण गुणाधानाभावमात्रं नतु स्नेहपाकासिद्धिः, अधिके च न दोषः । सिद्धं स्नेहं वस्त्राद्गालयिलोपयुञ्ज्यात् । तत्र मृदुपाके द्रवद्भावात्क्लिष्टं सर्वथा न पीडनीयं; मध्यमे मनाक् पीडनीयं, द्रवाभावात्; खरे तु यथेष्टं पीडनीयं, द्रव- रहितत्वात् । मध्यपाकस्तु सर्वत्र प्रशस्तः । यदुक्तं,–‘वरं पाको मृदु कार्यः स्नेहादीनां न वै खरः । स पूर्णे वीर्यमादत्ते तज्जहाति खरः पुनः’ । अथ स्नेहपाकविज्ञानम् । अत्राह सुश्रुतः-अत ऊर्ध्वं स्नेहपाकक्रममु- पदेक्ष्यामः । स च त्रिविधः । तद्यथा-मृदुः, मध्यः, खर इति । तत्र स्नेहौषधिविवेकमात्रं यत्र भेषजं स मृदुः, मधूच्छिष्टमिव विशदमविलेपि च यत्र भेषजं स मध्यमः, कृष्णमवसन्नमीषद्विशदं चिक्कणं च यत्र भेषजं स खर इति । अत ऊर्ध्वं दग्धस्नेहो भवति, तं पुनः साधु साधयेत् । तत्र पानाभ्यवहारयोर्मृदुः, नस्याभ्य- अञ्जयोर्मध्यमः, बस्तिकर्णपूरणयोस्तु खर इति । भवतश्चात्र- शब्दस्योपरमे प्राप्ते फेनस्योपरमे तथा । गन्धवर्णरसादीनां संपत्तौ सिद्धिमादिशेत् ॥ घृतस्यैवं विपक्वस्य जानीयात्कुशलो भिषक् । फेनोऽतिमात्रं तैलस्य शेषं घृतवदादिशेत् ॥ इति ॥ अथ चूर्णपरिभाषा-अत्यन्तशुष्कं यद्द्रव्यं सुपिष्टं वस्त्रगालितम् । तत् स्याच्चूर्णं रजः क्षोदस्तन्मात्रा कर्षसंमिता ॥ चूर्णे गुडः समो देयः शर्करा द्विगुणा भवेत् । चूर्णेषु भर्जितं हिङ्गु देयं नोत्क्लेश- कृद्भवेत् ॥ लिहेच्चूर्णं द्रवैः सर्वैर्घृताद्यैर्द्विगुणोन्मितैः । पिबेच्चतु- र्गुणैरेव चूर्णमालोडितं द्रवैः ॥ चूर्णविधाने द्विविधः प्रचारो दृश्यते वृद्ध- वैद्यानाम्। तत्रैके द्वित्र्यादिद्रव्यनिष्पाद्ये चूर्णप्रयोगे प्रत्येकं द्रव्यं संचूर्ण्य वस्त्रगालितं