गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 135, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ेंअथ प्रथमप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः
आपद्वृत्तिमाश्रितो यदि तत्रैव रमेत केनासौ निवार्यत इत्याह—
द्वौ लोके धृतव्रतौ राजा ब्राह्मणश्च बहुश्रुतः ॥ १ ॥
लोको राष्ट्रम्। वीप्सालोपश्चात्र द्रष्टव्यः। लोके लोके धृतव्रतौ व्रतानां कर्मणां धारयितारौ द्वौ राजा बहुश्रुतश्च ब्राह्मणः। तौ सर्वस्य सर्वापदो दण्डोपदेशाभ्यां निवारयितारौ ॥ १ ॥
राजा और वेद का विद्वान् ब्राह्मण—ये दोनों राज्य में व्रतों के कर्म को धारण कराने वाले होते हैं ॥ १ ॥
तयोश्चतुर्विधस्य मनुष्यजातस्यान्तःसंज्ञानां चलनपतनस-
र्पणानामायत्तं जीवनम् ॥ २ ॥
चतुर्विधस्य मनुष्यजातस्य चातुर्वर्ण्यस्यान्तरप्रभा (भ) वास्त्वनुलोमादयस्तन्मूलत्वात्पृथङ्नोक्ताः। अन्तःसंज्ञा वृक्षादयः स्थावरा वृद्धिक्षयवन्तः। येषामन्तःसंज्ञा न बहिस्ते तथोक्ताः। तथा च मनुः—
तमसा बहुरूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना।
अन्तःसंज्ञा भवन्त्येते समदुःखसमन्विताः ॥ इति।
चलनाः पश्वादयः। पतनाः पक्षिणः। सर्पणाः सरीसृपा भुजगादयः। एषां मनुष्यादीनां जीवनं तयो राजब्राह्मणयोरायत्तं तदधीनम्। राजा तु परिपन्थिनिग्रहादिना तेषां जीवनहेतुः। इतरस्तु कथं बहुश्रुत इत्यत आह—
अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते।
आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः ॥
इत्यादिन्यायेन जीवने हेतुः ॥ २ ॥
चार वर्णों (तथा संकर जातियों) के मनुष्यों, वृक्ष आदि बढ़ने और घटने वाले लुप्त चेतना वाले स्थावर पदार्थों, पशु आदि चलने वाले जीवों, उड़ने वाले पक्षियों और सरकने वाले सर्पों आदि का जीवन इन्हीं दोनों (राजा और बहुश्रुत ब्राह्मण) के अधीन होता है ॥ २ ॥
न च जीवनमात्रमेव तदधीनं किं तर्हि—
प्रसूती रक्षणमसंकरो धर्मः ॥ ३ ॥
प्रसूतिरभिवृद्धिः। दण्डोपदेशाभ्यां यथोक्तकारितया वृष्ट्यादिद्वारेण रोगाद्युपद्रवशान्त्या चाभिवृद्धिर्भवति। चोरनिग्रहाद्रक्षणमपि। दण्डप्राय-