भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 136, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 136

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि ७१

श्चित्तोपदेशाभ्यां भवति वर्णानामसंकरोऽसंमेलनमपि। विहितोपदेशात्प्रतिषिद्धसेवायां दण्डधारणाच्च धर्मोऽपि भवति। एतत्सर्वं तयोरायत्तम् ॥३॥

( वृष्टि द्वारा तथा रोग आदि उपद्रवों की शान्ति द्वारा ) वृद्धि, ( चोरों को दण्ड देने से ) रक्षा, वर्णों के संकर का निरोध तथा ( विहित का उपदेश एवं अनुचित कर्म के निषेध तथा दण्डधारण द्वारा ) धर्म भी इन्हीं दोनों ( राजा और बहुश्रुत ब्राह्मण ) के अधीन होते हैं ॥ ३ ॥

बहुश्रुत इत्युक्तं प्रतिपादयति—

स एव( ष ) बहुश्रुतो भवति ॥ ४ ॥

स एष इति वक्ष्यमाणनिर्देशः ॥ ४ ॥

बहुश्रुत व्यक्ति इस प्रकार का होता है ॥ ४ ॥

लोकवेदवेदाङ्गवित् ॥ ५ ॥

लोकशब्देन लोकव्यवहारसिद्धा जनपदादिधर्मा उच्यन्ते। तेषां वेदाश्चत्वार ऋग्यजुःसामाथर्वाणः। अङ्गानि षट्। व्याकरणं शिक्षा छन्दो ज्योतिषं कल्पसूत्राणि निरुक्तमपि। तेषां वेत्ता पाठतोऽर्थतश्च ॥ ५ ॥

वह लोकव्यवहार, चारों वेदों तथा छह वेदाङ्गों का ज्ञाता हो ॥ ५ ॥

वाकोवाक्येतिहासपुराणकुशलः ॥ ६ ॥

वेदशास्त्रोपयोगोनि तर्कोक्तिप्रत्युक्तिरूपाणि वाक्यानि। यथा महाभारते—कःस्विदेकाकी चरति सूर्य एकाकी चरतीत्यादीनि वाकोवाक्यम्। भारतरामायणादीनीतिहासः। पुराणं विष्णुपुराणशिवपुराणाद्यष्टादशविधम्। तेषु कुशलः समर्थः ॥ ६ ॥

वाकोवाक्य ( वेदशास्त्र सम्बन्धी तर्कोक्ति के वचन ), इतिहास ( महाभारत और रामायण ) तथा पुराणों का पण्डित हो ॥ ६ ॥

तदपेक्षस्तद्वृत्तिः ॥ ७ ॥

यान्येतानि लोकादीन्यनूक्तानि तान्यपेक्षत इति। तद्वृत्तिस्तदभिहितानां कर्मणामनुष्ठाता ॥ ७ ॥

इन ( लोकव्यवहार, वेद शास्त्र आदि ) की अपेक्षा रखने वाला हो तथा इनके अनुकूल आचरण करने वाला हो ॥ ७ ॥

चत्वारिंशत्संस्कारैः संस्कृतः ॥ ८ ॥

चत्वारिंशत्संस्कारा गर्भाधानादयो वक्ष्यन्ते। तैः संस्कृतः ॥ ८ ॥