गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि १०५

देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ।
नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव नमो नमः ॥
इत्ययं मन्त्रो नमस्कारशब्देन विवक्षितः । स पित्र्येषु कर्मसु भवति । तच्चाऽऽह गृह्यकारः—ब्राह्मणानुपवेश्य देवतादिकं मन्त्रं जपेत् ॥ ६६ ॥

इस शूद्र के लिए ( वैश्वदेव आदि पूजा कर्म में तत्तत् देवता को 'नमो नमः' कहकर ) नमस्कार करना ही मन्त्र बताया गया है ॥ ६६ ॥

पाकयज्ञैः स्वयं यजेतेत्येके ॥ ६७ ॥

पक्वगुणकेष्वपक्वगुणकेषु च गार्ह्येषु कर्मसु पाकयज्ञशब्दः प्रसिद्धः । यथाऽहाऽऽपस्तम्बः—लौकिकानां पाकयज्ञशब्द इति ॥ ६७ ॥

कुछ आचार्यों का मत है कि शूद्र पाकयज्ञों द्वारा स्वयं यजन करे ॥ ६७ ॥

सर्वे चोत्तरोत्तरं परिचरेयुः ॥ ६८ ॥

सर्व एव वैश्यादयोऽप्युत्तरमुत्तरं वर्णं परिचरेयुर्न केवलं शूद्र एव ब्राह्मणस्य तूत्तरो नास्ति । मध्ये क्षत्रियवैश्यौ । तथाऽपि सर्वशब्दे बहुवचनमवान्तरप्रभवाणां ग्रहणार्थम् । अपर आह—समानेऽपि वर्णे यो योऽपि गुणत उत्तरस्तं तमवराऽवरः परिचरेदित्येवमर्थम् ॥ ६८ ॥

वैश्य आदि अन्य सभी वर्णों के लोग भी अपने से उच्च वर्ण वालों की परिचर्या करें ॥ ६८ ॥

आर्यानार्ययोर्व्यतिक्षेपे कर्मणः साम्यं [ साम्यम् ] ॥ ६९ ॥

आर्यस्त्रैवर्णिकः । अनार्यः शूद्रः । तयोः कर्मण आचारस्य व्यतिक्षेपे व्यत्यासे सति तयोः साम्यमेव भवति न परिचार्यपरिचारकभावः । ब्राह्मणादिरप्यनार्यकर्मा चेन्न शूद्रेण परिचरणीयः । शूद्रोऽप्यार्यकर्मा चेदना-र्यकर्मभिरितरैर्जात्यपकर्षेण नावमन्तव्य इति । एतेन ब्राह्मणक्षत्रियौ क्षत्रियवैश्यौ च व्याख्यातौ । [ अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ] ॥ ६९ ॥

इति श्रीगौतमीयवृत्तौ हरदत्तविरचितायां मिताक्षरायां द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

आर्य ( तीन द्विजातियों ) एवं अनार्य ( शूद्र ) के कर्मों में उलट-फेर होने पर वे सभी समान हो जाते हैं ( स्वामी और सेवक का भेद समाप्त हो जाता है ) ॥ ६६ ॥

द्वितीय प्रश्न में प्रथम अध्याय समाप्त ।