गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)
Gautama Dharmasutra Hindi
महर्षि गौतम द्वारा
स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)
पृष्ठ 171, कुल 360 में से
संदर्भ में पढ़ें| १०६ | गौतमधर्मसूत्राणि |
|---|
शिल्पवृत्तिश्च ॥ ६२ ॥
शिल्पानि चित्रकर्मादीनि। तैरप्ययं वर्त्तेत। अत्र मानवो विशेषः—
अशक्नुवंस्तु शुश्रूषां शूद्रः कर्तुं द्विजन्मनाम्।
पुत्रदारात्ययं प्राप्तो जीवेत्कारुककर्मभिः ॥ इति ॥ ६२ ॥
शिल्पकर्म द्वारा भी जीविका निर्वाह करे ॥ ६२ ॥
यं चायमाश्रयेद्भर्त्तव्यस्तेन क्षीणोऽपि ॥ ६३ ॥
परिचर्यया वर्तमानः शूद्रो यदि क्षीणः कर्म कर्तुमसमर्थो भवति तथा (दा)ऽपि यमसौ पूर्वमाश्रितः कर्माण्यकरोत्तेनासौ भर्त्तव्यः। पूर्वकृतापेक्षया ॥ ६३ ॥
जिस व्यक्ति की शूद्र सेवा करता हो वह उस (शूद्र) के दुर्बल (सेवा करने में असमर्थ) होने पर भी उसका भरण-पोषण करे ॥ ६३ ॥
तेन चोत्तरः ॥ ६४ ॥
तेन च शूद्रेणोत्तरो वृत्तिक्षीणो भर्त्तव्यः शिल्पादिभिः। पूर्वकृतापेक्षयैव। अत्र जातूकर्ण्यः—
यो नोचमाश्रयेदार्य आत्मानं दर्शयेत्सदा।
आत्मानं दासवरकृत्वा चरेन्नोचोऽपि तं प्रति ॥
दरिद्रो ब्राह्मणो दान्तो वेदानां चैव पारगः।
शूद्रेणापि सदाऽप्येष भतव्योऽनाश्रितोऽपि सन् ॥
बिभृयाद्ब्राह्मणं नित्यं सर्वयत्नेन बुद्धिमान्।
अन्यं चाप्यानृशंस्यार्थं शूद्रोऽपि द्रव्यवान्भवेत् ॥ इति ॥ ६४ ॥
और वह शूद्र भी स्वामी के वृत्तिहीन या क्षीण होने पर उस स्वामी की सेवा करता रहे ॥ ६४ ॥
तदर्थोऽस्य निचयः स्यात् ॥ ६५ ॥
अस्य शूद्रस्य निचयोऽर्थसंचयस्तदर्थः स्यात्तस्योत्तरस्य पोषणार्थः स्यात्। पूर्वसूत्रस्य हेतुरयम् ॥ ६५ ॥
शूद्र द्वारा संगृहीत धन उस स्वामी के भरण के लिये हो ॥ ६५ ॥
अनुज्ञातोऽस्य नमस्कारो मन्त्रः ॥ ६६ ॥
अस्य शूद्रस्य वैश्वदेवादिषु तत्तद्देवतापदं चतुर्थ्यन्तं मनसा ध्यात्वा नमो नम इत्येवंरूपो मन्त्रोऽनुज्ञातो धर्मज्ञैः। अपर आह—