भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 174, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 174

सानुवाद-मिताक्षरावृत्तिसहितानि १०९

देशकालावस्थानुरूपं तेषां प्रयोक्ता। सर्वत्र स्यादिति वक्ष्यमाणमपेक्ष्यते ॥ ४ ॥

वह पवित्र ( मन से पवित्र विचारों वाला और बाह्यतः स्नानादि द्वारा शुद्ध ), जितेन्द्रिय, गुणी ( शान्ति आदि गुणों अथवा उत्तम चरित्र वाले ) सहायकों से युक्त तथा साम दाम आदि उपायों से सम्पन्न हो ॥ ४ ॥

समः प्रजासु स्यात् ॥ ५ ॥

व्यवहारकाले द्वेष्ये प्रिये च समः स्यात् ॥ ५ ॥

न्याय करते समय सम्पूर्ण प्रजा के प्रति ( पक्षपात रहित होकर ) समान भाव रखे ॥ ५ ॥

हितमासां कुर्वीत ॥ ६ ॥

आसां प्रजानां योगक्षेमयोर्वाहितः स्यात् ॥ ६ ॥

यत्न पूर्वक प्रजा का हित करे ॥ ६ ॥

तमुपर्यासीनमधस्तादुपासीरन्नन्ये ब्राह्मणेभ्यः ॥ ७ ॥

तमेवंगुणं राजानमुपरि सिंहासनादावुच्चैरासीनमधस्ताद्भूमावेवाऽऽसीरन् । किमविशेषेण । न । अन्ये ब्राह्मणेभ्यो ब्राह्मणव्यतिरिक्ताः । अध उपासीरन्नित्येव सिद्ध उपर्यासीनमिति स्वभावानुवादः। सर्वदाऽयमुपर्यासीनो भवति न तु रहस्यपि भूमाविति ॥ ७ ॥

इस प्रकार के गुणों से युक्त राजा के सिंहासन आदि ऊँचे आसन पर बैठे रहने पर ब्राह्मणों के अतिरिक्त अन्य सभी उसके आसन की अपेक्षा नीचे आसन पर बैठें ॥ ७ ॥

तेऽप्येनं मन्येरन् ॥ ८ ॥

तेऽपि ब्राह्मणा एनं राजानं मन्येरन्नाशीर्वादादिभिः पूजयेयुः ॥ ८ ॥

ब्राह्मण भी राजा का ( आशीर्वाद द्वारा ) आदर करें ॥ ८ ॥

वर्णानाश्रमांश्च न्यायतोऽभिरक्षेत् ॥ ९ ॥

वर्णा ब्राह्मणादयः आश्रमा ब्रह्मचर्यादयः । तान्न्यायतो यथाशास्त्रं षष्ठांशादिभागस्वीकारेणाभिरक्षेद्भितो रक्षेत् । यथा वर्णाश्रमधर्मानुष्ठानेन निरपायास्ते भवेयुः अथवा न्यायत इति यथा देशादिधर्माणां भङ्गो न भवति तथा रक्षेद्दिति । अनुलोमादयोऽवान्तरप्रभवा वर्णा एष्वेवान्तर्भूताः । रक्षणं सर्वभूतानामिति चोरादिभ्यो रक्षणं पूर्वोक्तम् इदं तु वचनं वर्णाश्रमधर्मेषु संकरो मा भूदिति ॥ ९ ॥