भारतकोश
गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

गौतम धर्मसूत्र (हिन्दी व्याख्या सहित)

Gautama Dharmasutra Hindi

महर्षि गौतम द्वारा

स्रोत: Gautama Dharmasutram with Hindi Commentary (उद्गम)

DevanagariHindipublished360 पृष्ठ

पृष्ठ 175, कुल 360 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 175

११० गौतमधर्मसूत्राणि

राजा वर्णों एवं आश्रमों की न्यायपूर्वक (शास्त्र के अनुसार षष्ठांश लेकर) रक्षा करे (अर्थात् उनमें आने वाले विघ्नों को दूर करे) ॥ ९ ॥

चलतश्चैतान्स्वधर्मे स्थापयेत् ॥ १० ॥

ते यद्यालस्यादिना स्वधर्माच्चलेयुस्ततश्चलत एतान्स्वधर्म एव निगृह्य स्थापयेदिति ॥ १० ॥

जो अपने धर्म से भ्रष्ट हो रहे हों उनका निग्रह करके पुनः स्वधर्म के मार्ग पर स्थापित करे ॥ १० ॥

कस्मात्पुनरेवमसौ करोतीत्याह —

धर्मस्य ह्यंशभागभवतीति ॥ ११ ॥

विज्ञायते हि यस्माद्रक्षतो धर्मस्यांशो भवति । उपलक्षणमेतत् । अरक्षतोऽप्यधर्मस्यांशो भवतीति ज्ञेयम् । अत्र मनुः—

सर्वतो धर्मषड्भागो राज्ञो भवति रक्षणात् । अधर्मस्यापि षड्भागो भवत्यस्य ह्यरक्षतः ॥ इति ॥ ११ ॥

(इस प्रकार धर्म की रक्षा करने पर वह उन व्यक्तियों के) धर्म का षष्ठांश प्राप्त करता है। (अन्यथा उनके अधर्म का षष्ठांश उसे मिलता है) ॥ ११ ॥

ब्राह्मणं च पुरोदधीत विद्याभिजनवाग्रूपवयःशीलसंपन्नं न्यायवृत्तं तपस्विनम् ॥ १२ ॥

स एष बहुश्रुतो भवतीत्यारभ्योक्ता विद्या । विशिष्टकुले जन्मा- भिजनः । वाक्संस्कृता भारती । रूपं मनोहरम् । वयो मध्यमं नातिबालो नातिस्थविर इति । शीलमन्तःकरणशुद्धिर्बाह्यं वाऽनुष्ठानम् । एतैर्विद्या- दिभिः संपन्नं समृद्धम् । न्यायवृत्तं लोकाविरुद्धमाचारम् । तपस्विनमभोग- परम् । एवंभूतं ब्राह्मणं पुरोदधीत पुरोहितं कुर्वीत ॥ १२ ॥

विद्या सम्पन्न, श्रेष्ठकुल में उत्पन्न, वाणी और रूप से युक्त, प्रौढ आयु वाले, शीलवान् एवं लोकानुकूल आचरण वाले ब्राह्मण को पुरोहित बनावे ।

सर्वेषु कर्मसु पुरो धीयत इति पुरोहितस्तद्दर्शयति—

तत्प्रसूतः कर्माणि कुर्वीत ॥ १३ ॥

तेन पुरोहितेन प्रसूतोऽनुज्ञात इदमित्थं कर्तव्यमिति कृतोपदेशः कर्माणि श्रौतस्मार्तादीनि पौराणिकानि नित्यनैमित्तिकानि शान्तिकपौष्टि- कान्याभिचारिकाणि कुर्वीत । तत्प्रसूत इत्यस्य मूलत्वेन ब्राह्मण- माकर्षति ॥ १३ ॥